جیهانگیر، ناوچه‌گیر یان نێوانده‌وڵه‌تی؟

هه‌تا دێ دۆزی وه‌ها زیاد ده‌بێ که‌ جیهانگیرین و ناکرێ له‌ ئاستێکی میللیدا چاره‌ بکرێن، بۆ نموونه‌ کێشه‌ «تاوی ڕوه‌کخانه» Greenhouse Effect (زیادبوونی گه‌رما له‌ ئه‌نجامی زیادبوونی دایۆکسیدی کاربۆن). کامه‌ په‌یوه‌ستی نێوده‌وڵه‌تی International ده‌توانێ کێشه‌ی وه‌ها سنووربه‌زێن چاره‌ بکات؟ لێره‌دا:

• به‌ یارمه‌تیی «شێوازه‌کانی فه‌رمانڕه‌وایی» (بڕوانه‌  «ئه‌لفوبێی دێمۆکراسی») ده‌که‌وینه‌ په‌یجۆری چه‌ند سازمانێکی نێوانده‌وڵه‌تی Intergovernmental و هه‌روه‌ها جیهانیگیری ئه‌م بوارانه‌.

• وه‌ڵاتانی یه‌کێتیی ئه‌ورووپا European Union – EU ده‌که‌ینه‌ نموونه‌یه‌ک بۆ فه‌رمانڕه‌وایی تێکه‌ڵ – بڕیار هه‌یه‌ له‌ ئاستی میللیدا ده‌درێ، هه‌یشه‌ داده‌گیرێ بۆ ئاستی ناوچه‌یی.

• ده‌که‌وینه‌ په‌یجۆری چه‌ند سازمانێکی جیهانگیریی له‌ خێزانی UN بۆ ئه‌وه‌ی بزانین تا چ ڕاده‌یه‌ک مه‌رجه‌کانی دێمۆکراسییان تێدایه‌.

فه‌رمانڕه‌واییه‌کی کۆبه‌ند له‌سه‌ر ئاستێکی جیهانگیردا

جیهانگیریی خۆشڕه‌و جێده‌ستی له‌ هه‌موو جێیه‌ک دیاره‌. که‌سێک دێسه‌مبه‌ری 2007 وشه‌ی global ی له‌ «گوگل google» دابا، 79 ملیۆن «ئه‌نجام» ی ده‌هێنا. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا، شیرازه‌ی کارای ئه‌م سه‌رده‌مه‌ هێشتا هه‌ر سیسته‌مێکی نێوده‌وڵه‌تیه‌، تێیدا ده‌وڵه‌تانی که‌موزۆر سه‌ربه‌خۆ هه‌وڵ ده‌ده‌ن دۆزی هاوکۆی خۆیان به‌ شێوازێکی دیپلۆماسی له‌ ڕێی بێنه‌وبه‌ره‌ی ئازاده‌وه‌ چاره‌سه‌ر بکه‌ن. ئه‌م سیسته‌مه‌ سیاسییه‌ چه‌ند سه‌د ساڵێکه‌ ده‌وڵه‌تانی زه‌نگین و به‌هێزی باکوور و ڕۆژاوا تێیدا سه‌رده‌ستن. له‌ سه‌ده‌ی بیسته‌مدا، دوو جار شکه‌ستیان هێنا له‌ چاره‌ کردنی ململانێی نێوخۆیان و جیهانیان په‌لکێشی جه‌نگ کرد. پڕۆسه‌یه‌کی ڕه‌وا و پێشکاتی کۆبه‌ند له‌ ئاراد نه‌بوو بۆ چاره‌سه‌ر کردنی هه‌ر ناکۆکییه‌کی بێته‌ ڕێ.

ده‌مه‌و کۆتای جه‌نگی دوه‌می جیهانی، ده‌وڵه‌تانی براوه‌ ده‌ستپێشخه‌رییان کرد بۆ دامه‌زراندنی:

• «بانکی جیهانی» World Bank – International Bank for Reconstruction and Development (IBRD)

• «فه‌ندی جیهانیی پاره‌کاری» International Monetary Fund (IMF)

• «ده‌وڵه‌تانی یه‌کگرتوو» (نه‌ته‌وه‌ یه‌کگرتووه‌کان) United Nations (UN)

مه‌به‌ست له‌م کارانه‌ پڕ کردنه‌وه‌ی دیپلۆماسیی نه‌رێتکارانه‌ی نێو ده‌وڵه‌تان بوو به‌ سیسته‌مێکی بڕیاری کۆبه‌ند بۆ فراژووتن و بووژانه‌وه‌ی ئابووری، ئاشتی و ئاساییش، هه‌روه‌ها مافی مرۆڤ. په‌یڕه‌وی UN ساڵی 1945 سه‌لمێنرا. چه‌ند ساڵێک دواتر، ئه‌ندامان پێک هاتن له‌سه‌ر به‌یاننامه‌یه‌کی هاوکۆی ورده‌کارانه‌ی مه‌به‌ست: «مافنامه‌ی مرۆڤ» – جاڕنامه‌ی UN ده‌رباره‌ی مافی مرۆڤ، Universal Declaration of Human Rights.

هه‌ر ئه‌و ده‌مه‌ نێزیکه‌ی بیست ده‌وڵه‌تێکی UN ڕێک که‌وتن له‌سه‌ر سه‌لماندنی «په‌یماننامه‌ی بازاڕی ئازاد» General Agreement on Tariffs and Trade (GATT) بێ سزادانی سنووربه‌زێنی. ئێستا ئه‌و په‌یماننامه‌یه‌ له‌ «سازمانی بازرگانیی جیهانی» World Trade Organization (WTO) کارایه‌ و ڕۆژه‌ڤێکی جیددیتری هه‌یه‌: ده‌وڵه‌تانی ئه‌ندام ده‌سه‌ڵات ده‌ده‌نه‌ ئه‌م سازمانه‌ بۆ سزادانی هه‌ر سنووربه‌زێکی له‌ بڕیار و ڕێسا سازمانه‌که‌ بکرێ.

بۆ ڕوون کردنه‌وه‌ په‌نا ده‌به‌ینه‌ به‌ر هێڵکاریی شێوازه‌کانی فه‌رمانڕه‌وایی:

Internationellniv_1

له‌ ڕێبازی ئانارکیدا، ده‌وڵه‌تان له‌ بێنه‌وره‌به‌ی نێوانیاندا، هه‌لومه‌رجی ده‌سه‌ڵاتی خۆیان ده‌که‌نه‌ سه‌رشار. یه‌کیان بڵێ «نه‌خێر»، چاره‌سه‌ره‌که‌ جێ ناگرێت. ئابووریی بازاڕیش به‌ هه‌مان شێوه‌ ده‌چه‌رخێ – بێنه‌وبه‌ره‌یه‌ له‌ نێوان به‌رهه‌مهێن و به‌رهه‌مبه‌ر، فرۆشیار و کڕیاردا – جیاوازییه‌که‌ له‌وه‌دایه‌ لێره‌ پێوه‌ری ده‌سه‌ڵات پاره‌یه‌ و هێنده‌ خێرا و ئاسانیش په‌نا نابرێته‌ به‌ر توندوتیژی گه‌ر ئه‌و سه‌ودا (مامه‌ڵه‌ت) یه‌ ساز نه‌بوو.

له‌ ڕێبازی کۆیه‌کیدا، ده‌وڵه‌تان هه‌وڵ ده‌ده‌ن پێشکات چاره‌سه‌رێک بۆ کێشه‌کان ده‌سته‌به‌ر بکه‌ن، بۆ نموونه‌ ده‌سه‌ڵات ده‌ده‌نه‌ سازمانێکی ناوچه‌گیر یان جیهانگیر بۆ سزادانی سنووربه‌زینی له‌ بوارێکی دیاریکراودا. به‌م کاره‌ش ده‌وڵه‌ت له‌ سه‌روه‌ری Sovereignty ی خۆی داده‌شکێنێ. ئه‌وجا گه‌ر مه‌به‌ستیش بێت ئه‌و «سازمان» ـه‌ دێمۆکرات بێت، ئه‌وا ده‌بێ ده‌ستکارییه‌ک بکرێ له‌ دابه‌شینی ده‌سه‌ڵاتی ئه‌و ده‌وڵه‌تانه‌ له‌ نێوان خۆیاندا. له‌به‌ر ئه‌وه‌یه‌ وه‌ڵاتی سوێد بۆ نموونه‌ پێی خۆشه‌ UN به‌هێزتر بێ: چونکه‌ کاریگه‌ریی سوێد له‌ ئاستی جیهانیدا به‌هێزتر ده‌بێ. وه‌ڵاتێکی وه‌ک USA که‌ خاوه‌نی سه‌رده‌ستیی ئابووری و ئه‌رته‌شییه‌، به‌رژه‌وه‌ندیی خۆی له‌ بارێکی پێچه‌وانه‌دا ده‌بینێ. ده‌وڵه‌تانی زلهێز وه‌هایان پێ باشتره‌ بنگه‌ی UN کز و نادێمۆکرات بمێنن و بێنه‌وبه‌ره‌ش له‌ بوارێکی «نێوده‌وڵه‌تان» ـدا بمێنێ چونکه‌ له‌وێدا باشترین ده‌رفه‌رتیان هه‌یه‌ بۆ سوود وه‌رگرتن له‌ توانا و ده‌رامه‌دی خۆیان بۆ به‌رژه‌وه‌ندیی خۆیان.

هه‌ر چه‌ند ساڵێک پاش دامه‌زرانی UN ئه‌م دیده‌ ڕوون بۆیه‌وه‌. ساڵی 1949 په‌یوه‌ندیی نێوان دوو بلۆکی ڕۆژهه‌ڵات و ڕۆژاوا زۆر خراپ بوو. که‌ ئاشکرا بوو سۆڤیه‌ت خه‌ریکه‌ پاوانی (مۆنۆپۆل)‌‌ی ئامه‌ریکایی له‌ بواری چه‌کی ئه‌تۆمدا ده‌شکێنێ و یه‌که‌م بۆمبی ئه‌تۆمی خۆی ده‌ته‌قێنێ، USA له‌گه‌ڵ که‌نه‌دا و ده‌ ده‌وڵه‌تی ڕۆژاوای ئه‌ورووپا به‌ره‌یه‌کی به‌رگریی نێوانده‌وڵه‌تییان به‌ ناوی North Atlantic Treaty Organization – NATO ساز کرد.

سه‌رده‌می شه‌ڕی سارد UN وه‌لا نرا و ڕێبه‌رانی ئه‌و دوو زلهێزه‌ له‌ ڕێی خۆڕاهێزان به‌ چه‌کی ئه‌تۆمه‌وه‌ یه‌کتریان ڕاده‌گرت. ئاشتیی جیهانگیری ژیر سایه‌ی UN گۆڕا به‌ ته‌رازی تێرۆر – هه‌ڕه‌شه‌ی ڕۆژی قیامه‌ته‌ و نه‌وه‌یه‌کی سه‌رله‌به‌ر ناچار بوو له‌ سێبه‌ریدا هه‌ڵ بکات.

 

EU – تێکه‌ڵه‌ی فه‌رمانڕه‌ویی ناوچه‌یی و ده‌وڵه‌تی

هه‌ڤبه‌ندیی ئابووریی ئه‌ورووپا – «بازاڕی هاوکۆ» European Economic Community (EEC), ‘Common Market‘ که‌ به‌ده‌م کاته‌وه‌ گه‌یشته‌ «یه‌کێتیی ئه‌ورووپا» European Union (EU) ساڵی 1957 بێ ده‌ستوور و جاڕنامه‌ی ڕاگه‌یه‌ن، دامه‌زرا.

سه‌کۆیه‌کی نێوانده‌وڵه‌تی بوو بۆ بێنه‌وبه‌ره‌ی چه‌ند سه‌رۆک ده‌وڵه‌ت و وه‌زیری کاروباری ده‌ره‌کیی ڕۆژاوای ئه‌ورووپا به‌و مه‌به‌سته‌ی له‌ ئایه‌نده‌دا ئابوورییان تێهه‌ڵکێش بکه‌ن. به‌هاری 2007، EU بریتی بوو له‌ 27 ده‌وڵه‌ت، ده‌ دانه‌یان کۆن سه‌ربه‌ سۆڤیه‌ت بوون.

ڕۆژه‌ڤی EU به‌ده‌م ساڵه‌وه‌ زۆر هه‌ڵکشاوه‌ و ئێستا دۆزی ئاساییش و سیاسه‌تی ناوچه‌گیری ده‌گرێته‌وه‌. بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌رکی خۆیشی به‌جێ بێنی، به‌ده‌م کاته‌وه‌ چه‌ندین ئۆرگانی فه‌رمانی ساز کردوه‌:
– «کۆمیسیۆنی EU» – EU Commission ێکی ناهه‌ڵبژارده‌ – کارمه‌نده‌کانی ڕێنوێنی ده‌ر ده‌که‌ن بۆ فه‌رمانگه‌کانی ده‌وڵه‌تی ئه‌ندام،
– «ئه‌نجومه‌نی وه‌زیران» The Council of the European Union (Council of Ministers) – «جڤینی دوند»: ڕێبه‌ران له‌ ئاستی هه‌ره‌ به‌رزدا کۆ ده‌بنه‌وه‌ بۆ بێنه‌وبه‌ره‌ له‌سه‌ر دۆزی هاوکۆ
– «بانکی سه‌نتراڵی ئه‌ورووپایی» European Central Bank
– «دادگه‌ی EU» – EU Court of Justice
– «په‌رله‌مانی EU» – EU Parliament– به‌ ده‌سه‌ڵاتێکی سنوورداره‌وه‌ ماوه‌ماوه‌ له‌ نێوان دوو شاری Brussels و Strasbourg دا جێگۆڕکێ ده‌کات.

سه‌رجه‌م ده‌بێته‌ سازمانێک، فه‌رمان تێیدا ئاڵۆزه‌، بێپلانه‌، به‌دوای چاره‌ی کرده‌کیدا ده‌گه‌ڕێ و ده‌سه‌ڵات لای «کۆمیسیۆنی EU» و «ئه‌نجومه‌نی وه‌زیران» ـه‌.

Internationellniv_2

EU بۆ ئه‌وه‌ی بتوانێ فه‌رمانڕه‌وایی بکات، ته‌نانه‌ت به‌و ده‌وڵه‌ته‌ تازانه‌ی بلۆکی ڕۆژهه‌ڵاته‌وه‌ (کۆنه‌سۆڤیه‌ت)‌، «ئه‌نجومه‌نی وه‌زیران» ساڵی 2004 له‌ شاری ڕۆم Rome «په‌یماننامه‌یه‌کی ده‌ستووره‌کی» Constitutional Treaty ی سه‌لماند. له‌وانه‌یه‌ گرینگترین ڕیفۆرمی بریتی بێ له‌وه‌ی سیسته‌مێکی سنووردار دانرا بۆ بڕیاری زۆرینه‌ له‌ »ئه‌نجومه‌نی وه‌زیران» دا. به‌ڵام کاتێکی په‌یماننامه‌که‌ بۆ سه‌لماندن نێردرا بۆ وه‌ڵاتانی ئه‌ندام، له‌ وه‌ڵات دوای وه‌ڵات ده‌نگی یه‌کجار که‌می هێنا له‌ ڕووماڵی ڕادا. له‌ ڕاپرسیی هۆڵه‌ند و فرانسه‌، به‌ره‌ی نه‌خێر سه‌رکه‌وت. له‌ وه‌ڵاتانی دیکه‌ پارتی دژه‌ EU زۆر پێشکه‌وتن و هه‌روه‌ها ڕێژه‌ی به‌شداری له‌ هه‌ڵبژاردندا بۆ په‌رله‌مانی ئه‌ورووپا دابه‌زییه‌ی 30-40 % له‌ ده‌مێکدا بۆ هه‌ڵبژاردنی میللی ده‌گه‌یشته‌ % 70. ئه‌وجا ته‌واو خویا (ئاشکرا) بوو که‌ EU هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه‌ زیادتر دۆزێک بوه‌ بۆ سه‌رته‌ڵی ئه‌ورووپایی. هه‌وڵدان بۆ ئه‌وه‌ی پێگه‌یه‌کی گه‌لێر بدرێ به‌ EU خامۆش بۆوه‌.

سێ ساڵ دواتر، «ئه‌نجومه‌نی وه‌زیران» ڕێک که‌وت له‌سه‌ر پێشنیازێکی نوێ بۆ ڕیفۆرمی فه‌رمانڕه‌وایی EU. له‌وانه‌یه‌ ئه‌میان په‌سه‌ند بکرێت له‌ په‌رله‌مانه‌ میللییه‌کاندا. به‌ڵام هێشتا هه‌ر ده‌بێ کار بکرێ بۆ ئه‌وه‌ی خه‌ڵک به‌گشتی ئه‌م تێکه‌ڵه‌ ده‌گمه‌نه‌ی EU ده‌رک بکات: تێکبه‌سته‌یه‌که‌ له‌ پسپۆڕسالاری، ئانارکی و دێمۆکراسی له‌ ئاستی ناوچه‌ (ئه‌ورووپا) -دا بڕیار ده‌درێ و له‌ ئاستی میللیدا پیاده‌ ده‌کرێ.

NATO ش ده‌ستپێک وه‌ک به‌ره‌یه‌کی نێوانده‌وڵه‌تی Intergovernmental ساز کرا، له‌ نێوان ژماره‌یه‌کی که‌متری وه‌ڵات و له‌ ماوه‌ی ته‌نها چه‌ند ساڵێکدا کرایه‌ سازمانێکی تاڕاده‌یه‌ک پته‌و به‌ ڕێبه‌رایه‌تیی USA. پاش ڕمانی «شووره‌ی به‌رلین» ساڵی 1989 و هه‌ڵوه‌شانی سۆڤیه‌ت چه‌ند ساڵێک دواتر، سازمانی ناتۆ خۆی فره‌واند به‌ وه‌رگرتنی وه‌ڵاتی دیکه‌ی کۆنه‌ بلۆکی ڕۆژهه‌ڵات.

باشترین پێناسه‌ بۆ NATO ئه‌وه‌یه‌ بڵێین سازمانێکی به‌رژه‌وه‌ندداری نێوده‌وڵه‌تیه‌ بۆ ئه‌و وه‌ڵاتانه‌ی لایه‌نگری USA ن و ڕێبه‌رایه‌تیی ئه‌ویان له‌ بواری دۆزی ئاسایشدا، سه‌لماندوه‌. NATO، به‌ده‌ر له‌ فه‌رمانی UN، چه‌ند جارێک له‌شکری ناردوه‌ بۆ وه‌ڵاتانی په‌شێو. به‌ڵام له‌ جه‌نگی عیراقدا ساڵی 2003. USA له‌گه‌ڵ چه‌ند هاوبه‌ره‌یه‌کی خۆیدا جه‌نگا، NATO به‌شدار نه‌بوو.

 

سازمانی بازرگانی جیهانی World Trade Organisation – WTO

ئه‌رکی WTO بریتییه‌ له‌ نه‌هێشتنی کۆسپی به‌رده‌م بازرگانیی جیهانی و نموونه‌یه‌که‌ له‌ په‌یوه‌ستی جیهانگیر: ئه‌م سازمانه‌ به‌گشتی کراوه‌یه‌ بۆ هه‌موو وه‌ڵاتان به‌ڵام مه‌رجی ئه‌ندامه‌تی تێدا سه‌ختن. مێژووی WTO هێنده‌ی مێژووی NATO درێژه‌ به‌ڵام وه‌ک ئه‌و سه‌رکه‌وتوو نییه‌. له‌ WTO دا مافی ده‌نگدانیان یه‌کسانه‌ به‌ڵام ڕێساکان وه‌ها داڕێژراون که‌ هه‌موو وه‌ڵاتێک مافی ڤێتۆ Veto ی هه‌یه‌، به‌کاری دێنێ دژ به‌ پێشنیازێک له‌ به‌رژه‌وه‌ندی خۆیدا نه‌بێ. به‌ کرده‌وه‌ش وه‌ڵاتانی هه‌ژار ده‌خرێنه‌ ژێر په‌ستانی به‌هێزه‌وه‌ تا پێشنیازی وه‌ڵاته‌ زه‌نگینه‌کان له‌ ڤێتۆ نه‌ده‌ن.

به‌مجۆره‌، بێنه‌وبه‌ره‌ی کۆیه‌کیی نێو WTO خزمی ئانارکییه‌، پێشکات هیچ ده‌سته‌به‌رێک نییه‌ بۆ پێکهاتن. ژماره‌ی ئه‌ندامانیش هێند زۆره‌، پڕۆسه‌ی بڕیاردان خاو ده‌کاته‌وه‌. له‌به‌ر ئه‌وه‌ هه‌م USA و هه‌م EU، بێ پرسی WTO، په‌نا ده‌به‌نه‌ به‌ر بێنه‌وبه‌ره‌ی دوولایه‌نه‌ له‌گه‌ڵ چه‌ند وه‌ڵاتێکی هه‌ژاردا. زۆر جار هه‌لومه‌رجی وه‌ڵاتی هه‌ژار به‌م کاره‌ لاوازتر ده‌بێ به‌راورد به‌ بێنه‌وبه‌ره‌ی کۆیه‌کی.

ئه‌م خشته‌یه‌ی خواره‌وه‌ پێشان ده‌دات که‌ ته‌نانه‌ت سازمانه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌کانی سه‌ربه‌ UN که‌ماسیی دێمۆکراتانه‌یان هه‌یه‌. له‌ سه‌ره‌تاوه‌ گشت بنگه‌کانیان وه‌ها ساز کراون، یان به‌ کۆنترۆڵی ڕۆژه‌ڤ یان به‌ سه‌نگی ده‌نگ، جڵه‌ویان به‌ ده‌ست براوه‌کانی جه‌نگی دوه‌می جیهانیدا بێ، به‌ ڕێبه‌رایه‌تیی USA. سۆڤیه‌ت کاتی خۆی، هه‌موو ئه‌و سازمانگه‌له‌ی وێل کرد، UN نه‌بێ.

Internationellniv_3

چه‌ند سازمانێکی جیهانگیر و «پێوانه‌کانی دێمۆکراسی»

سه‌رنج ده‌ری ده‌خات پێوانه‌کانی دامێن مه‌رجی فه‌رمییان هه‌یه‌ و ئه‌وانه‌ی باڵا مه‌رجی ناوه‌ڕۆک: «ڕۆژه‌ڤ» په‌یوه‌ندی هه‌یه‌ به‌ بابه‌تی دۆزه‌کان‌، «ده‌رفه‌تی یه‌کسان» ده‌رباره‌ی «به‌شداری» ـیه‌، «ده‌رک کردن» پێویستی به‌ توانای تاڕاده‌یه‌ک یه‌کسان و گونجاو هه‌یه‌.

گفتوگۆیه‌کی گه‌رم هه‌یه‌ ده‌رباره‌ی چۆنیه‌تیی ڕیفۆرمی UN. گه‌ر سه‌یری لایه‌نی «ده‌رخون» Output بکه‌ین – واته‌ چوستاندنی فه‌رمانبه‌ری بۆ وه‌ده‌ست هێنانی بڕیاری باشتر – جۆرێک پێشکه‌وتن ڕووی داوه‌. دێمۆکراتاندنی لایه‌نی «داخون» Input – واته‌ پڕۆسه‌ی بڕیاردان له‌ «ئه‌نجومه‌نی ئاساییش» Security Council و «کۆڕی گشتی» General Assembly – پێویستی به‌وه‌ هه‌یه‌ ده‌وڵه‌ته‌ به‌هێزه‌کانیش ئاماده‌ بن هه‌م ده‌سه‌ڵات بۆ UN چۆڵ بکه‌ن و هه‌م دابه‌شینیه‌وه‌ ده‌سه‌ڵات له‌ نێو سازمانه‌کانی UN دا بسه‌لمێنن.

له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا که‌ پێوانه‌کانی دێمۆکراسی هه‌رگیز له‌ ئێستا باشتر پڕ نه‌کراونه‌ته‌وه‌، ده‌بێ بزانین که‌ UN سازمانێکی به‌رژه‌وه‌ندپارێزی «ده‌وڵه‌تان» ـی جیهانه‌ نه‌ک «میلله‌تان». هه‌تا ئێستاش له‌سه‌ر ئاستێکی جیهانیدا هیچ ڕیشاڵێکی نوێنه‌رسالاری به‌دیار نییه‌. ژماره‌ی دانیشتوانی ده‌وڵه‌ت هه‌رچه‌ندێک بێ، ته‌نها یه‌ک نوێنه‌ری ده‌بێ له‌ «کۆڕی گشتی» دا.

دۆزی بنه‌ڕه‌تی ئه‌مه‌یه‌: هه‌تا دێ پرسی وه‌ها زیاد ده‌بێ که‌‌ ناکرێ له‌ چێوه‌ی ڕۆژه‌ڤی میللیدا چاره‌سه‌ر بکرێن، ئه‌دی «بڕیاری کۆبه‌ند» Collectively Binding Decisions له‌ کام ئاستدا بدرێ باشه‌؟ جڵه‌وی ڕه‌وتی سه‌رمایه‌ و زانیاریی جیهانگیر به‌ ده‌ست هیچ وه‌ڵاتێکه‌وه‌ نییه‌. هه‌موو وه‌ڵاتێک کێشه‌ی هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ شه‌پۆلی ئه‌و هه‌موو خه‌ڵکه‌ی سنووران ده‌به‌زێنن. هیچ وه‌ڵاتێک به‌ ته‌نێ ده‌روه‌ستی تاوانکاری، په‌تا، ژینگه‌شێوان و که‌شوهه‌وا گۆڕین نایه‌ت. ئه‌م پرسانه‌ ته‌نها له‌ چێوه‌ی به‌رینتری ناوچه‌گیر و جیهانگیردا چاره‌سه‌ر ده‌کرێن. ئه‌وجا پرسی ئاساییش ده‌مینێ، ئه‌میان ته‌نها چاره‌ی جیهانگیری هه‌یه‌.

Share:Email this to someoneShare on FacebookShare on Google+Tweet about this on TwitterShare on LinkedInPrint this page
Posted in na , ئاستی نێوده‌وڵه‌تی, پاشخان