دادی نێوده‌وڵه‌تی و UN

له‌م پاشخانه‌ تیۆرییه‌دا
– ڕوانگه‌ی گشتیی «دادی نێوده‌وڵه‌تی» پێشان ده‌ده‌ین و ئاماژه‌ش به‌و هه‌ڕه‌شانه‌ ده‌که‌ین که‌ به‌ره‌نگاری ده‌بنه‌وه‌ به‌ بۆنه‌ی جه‌نگی سنووربه‌ده‌ری تێرۆر
– نۆره‌ (ڕۆڵ) ی UN پێشان ده‌ده‌ین له‌ سیسته‌مێکی خۆشڕه‌وتدا بۆ مافی مرۆڤ.
– له‌ کۆتاشدا نۆره‌ی ئه‌و پرنسیپه‌ بنه‌ڕه‌تییانه‌ی دێمۆکراسی پێشان ده‌ده‌ین له‌ خه‌باتدا بۆ ڕاهێزانی ئه‌و سیسته‌مه‌ی ئه‌مڕۆ له‌ ئارادن بۆ مافپارێزی

 

 

«دادی نێوده‌وڵه‌تی» و جه‌نگی دژه‌تێرۆر

«دادی نێوده‌وڵه‌تی» – بڕوانه‌ ئه‌م هێلکارییه‌ ساکاره‌ی خواره‌وه‌ – ئه‌م چه‌ند ساڵه‌ی ڕابورد درایه‌ به‌ر په‌ستانێکی گه‌وره‌ له‌ ڕێی ته‌ک (کار) ی سنوورانبه‌زێنی نمایشکاری تێرۆریستانه‌ له‌ لایه‌ک و به‌رته‌کی تۆڵه‌سه‌ندنیان له‌ لای دیکه‌وه‌.

هه‌ر چه‌ند هه‌فته‌یه‌ک پاش په‌لاماردانی World Trade Center له‌ 11 سێپته‌مبه‌ری 2001، USA توانی مانداتی جه‌نگێکی سنووربه‌ده‌ر، دژی ‌تێرۆر له‌ UN وه‌ر بگرێ. به‌ره‌ی USA یه‌که‌م ئامانجیان پێکا و حکوومه‌تی تاڵیبانی ئه‌فغانستانیان ڕووخاند. ئه‌م حکوومه‌ته‌ هێرشبه‌رانی تۆڕی «ئه‌لقایعده» یان داڵده‌ دابوو.

هه‌ڵبه‌ت ده‌کرا له‌ بری جه‌نگ ئه‌و په‌لاماردانه‌ به‌ ڕێگه‌یه‌کی پۆلیسیی جیهانگیر چاره‌سه‌ر بکرێ. تێرۆریزم زێدێکی دیاریکراوی تایبه‌تی نییه‌ بیکاته‌ باره‌گه‌، تێرۆریستان ڕژێمی سه‌لمێنراوی فه‌رمی نین. نامۆکارن و زۆر جار له‌ هێرشی سنووربه‌زێندا خه‌ڵکی مه‌ده‌نی به‌ شێوه‌یه‌کی چاوه‌ڕوان نه‌کراو تووش ده‌که‌ن. مه‌به‌ستیش په‌خشانی ترس و بێمتمانه‌ییه‌ به‌ توانای ده‌زگه‌کانی به‌رپرس له‌ دابین کردنی قانوون و ئارامی. به‌ڵام ئه‌وسا ئه‌م تێرۆریستانه‌ ده‌چوونه‌ خانه‌ی که‌سانی به‌رگومانی تاوان و ده‌شکرا سیسته‌می مافی مرۆڤی سه‌ربه‌ UN پارێزه‌ریان بێ.

USA – به‌ سه‌لماندنی UN ـه‌وه‌ – ڕێگه‌ی جه‌نگی هه‌ڵبژارد. هاوکات ڕژێمی تاڵیبان و لایه‌نی هاوبه‌ره‌یان به‌ «جه‌نگاوه‌ری ناقانوونی» ناسران و به‌وه‌ش «دادی نێوده‌وڵه‌تی» له‌ کار خرا. UN به‌ کرده‌وه‌ خۆی له‌ بارێکی «ته‌نگانه‌ی جیهانگیری» دا، دییه‌وه‌، نه‌ قانوونی جه‌نگ کارا بوو نه‌ هی ئاشتی.

پاش ماوه‌یه‌ک، ساڵی 2003، له‌شکری USA په‌لاماری عیراقیان دا، به‌ڵام ئه‌مجاره‌ سه‌رۆک بوش Bush وێڕای هه‌وڵێکی زۆر، «ئه‌نجومه‌نی ئاساییش» پێ ساز نه‌بوو. دژ به‌ ده‌ستووری UN – و له‌ویشه‌وه‌ دژ به‌ «دادی نێوده‌وڵه‌تی» – USA هێرشی برده‌ سه‌ر عیراق و سه‌دام حسێنی دیکتاتۆری وه‌ڵاته‌که‌ی خست. به‌ڵام بوش ئاشتی له‌ده‌ست دا. ئه‌وا چوار ساڵ ڕابورد و له‌شکری USA هێشتا له‌ عیراقه‌ و گیرۆده‌ی شه‌ڕێکی نوێی نێوخۆیه‌ له‌ نێوان گرووپانی سوننه‌ و شیعه‌ به‌ خۆیان و بۆمبی خۆکوژییانه‌وه‌ که‌ زیادتر ئاڕاسته‌ی خه‌ڵکی سیڤیل ده‌کرێ.

HR_and_Democracy_1

تێبینی بکه‌ USA هه‌ر دوو جاره‌که‌ هه‌وڵی دا سه‌لماندنی ده‌ستتێوه‌ردان له‌ UN وه‌ربگرێ. ده‌یویست فه‌رمانی UN ی هه‌بێ و «ڕه‌وایه‌تی» هێرش بردن وه‌ربگرێ. له‌ شه‌ڕی عیراقدا بۆی نه‌چوه‌ سه‌ر، ئه‌وجا دژ به‌ سه‌روه‌ریی UN ڕێگه‌ی خۆی گرته‌ به‌ر.

ئه‌م ڕه‌فتاره‌ پرنسیپبه‌ده‌ره‌ی USA ڕه‌نگدانه‌وه‌ی هه‌ڵوێستێکی دووتیخه‌ (دوو ده‌مه‌) به‌رانبه‌ر «دادی نێوده‌وڵه‌تی» و «مافی مرۆڤ». له‌ سه‌رێکه‌وه‌: که‌م وه‌ڵات هه‌یه‌ هێنده‌ی USA له‌ سیاسه‌تی نیوخۆدا «ماف» ی کردبێته‌ بنه‌ما. «مافی موڵکایه‌تی» شابنه‌مایه‌ و کێشه‌ی سیاسی زۆر جار وه‌ک دۆزی مافپه‌روه‌ری ڕاپێچی دادگه‌ ده‌کرێت. له‌ سیاسه‌تی ده‌ره‌کیدا USA له‌ سه‌رانسه‌ری جیهاندا پشتیوانی له‌ خه‌باتکارانی مافپه‌روه‌ر ده‌کات که‌ هه‌وڵ ده‌ده‌ن بۆ دامه‌زراندی سیسته‌مێکی فه‌ریکه‌ دێمۆکرات.

له‌ سه‌رێکی دیکه‌وه‌، USA ماف به‌ دۆزێکی میللی خۆی ده‌زانێ و ڕێ نادات سیسته‌مێکی جیهانگیر سه‌روه‌ریی ئه‌م سنوورکێش بکات. بۆیه‌ USA له‌ سه‌ر ئاستی نێوده‌وڵه‌تیدا ئه‌و شابنه‌مایه‌ ڕه‌ت ده‌کاته‌وه‌ که‌ ده‌ڵێ «که‌س له‌ ژوور قانوونه‌وه‌ نییه» چونکه‌ ئه‌و هیچ قانوونێکی ڕه‌وا له‌و ئاسته‌دا ناسه‌لمێنێ.

گه‌ر ئه‌م هه‌ڵوێسته‌ له‌ نێو هه‌موو ده‌وڵه‌تاندا گشتی با، ئه‌وسا «دادی نێوده‌وڵه‌تی» ده‌بوه‌ گوته‌ی بێناوه‌ڕۆک و ئه‌وساش تێرۆریزمی سنووربه‌ده‌ر ئامانجی خۆی ده‌پێکا: بیرۆکه‌ی «سه‌روه‌ریی قانوون» له‌ سه‌رانسه‌ری جیهاندا په‌کی ده‌که‌وت.

سیسته‌مێکی گورج بۆ «مافی مرۆڤ»

سیسته‌می مافی مرۆڤ به‌نده‌ به‌ لێککاری Interaction یه‌کی گورجی نێوان سێ هاوکار: UN وه‌ک سازمانێکی جیهانگیر، ده‌وڵه‌تانی ئه‌ندام و ئه‌وجا مرۆڤ وه‌ک تاکه‌که‌س. گه‌ر هاوکاران نۆره‌ی خۆیان له‌م گه‌مه‌یه‌دا نه‌سه‌لمێنن، ئه‌وا «مافی مرۆڤ» ده‌بێته‌ بابه‌تی ڕه‌وانبێژی و ماکی «دادی نێوده‌وڵه‌تی» ی پێوه‌ نامێنێ.

بۆ ڕوون کردنه‌وه‌ی ئه‌م بیرۆکه‌یه‌ ده‌ڵێین: ماف جۆرێکه‌ له‌ نۆڕم، تێیدا مرۆڤ داوای یان چاوه‌ڕێی هه‌ڵوێستێکی دیاریکراو له‌ که‌سێکی دیکه‌ ده‌کات. له‌م نۆڕمه‌دا، جگه‌ له‌ بیرۆکه‌ و ماکی سۆزدارانه‌، ساختارێکی جڤاکیش هه‌ڵده‌به‌ستێ، وه‌ک ئه‌وه‌ی دایکوباوک (ی نۆڕمبه‌خش) ڕینوێنی منداڵ (ی نۆڕمگیر) ه‌. که‌ دێته‌ سه‌ر «ماف» ئه‌م ساختاره‌ سێ لایه‌نی هاوکاری هه‌یه‌:

 

HR_and_Democracy_2

 

– لایه‌نی نۆڕمبه‌خش Originator
– لایه‌نی نۆڕمگیر Recipient که‌ نۆڕمه‌که‌ وه‌ک ئه‌رک ده‌گرێته‌ ئه‌ستۆ،
– لایه‌نی ئۆبژه‌ی نۆڕم Object که‌ خاوه‌ن مافه‌ و که‌ نۆڕمه‌که‌ی ئاڕاسته‌ ده‌کرێ.[1]

ده‌وڵه‌تێک که‌ په‌یماننامه‌یه‌کی UN ی سه‌لماند، به‌رانبه‌ر «دادی نێوده‌وڵه‌تی» ئه‌رکی له‌سه‌ره‌ به‌رانبه‌ر میلله‌تی خۆی به‌وه‌ی مافه‌کانی نێو ئه‌و په‌یماننامه‌یه‌ ده‌سته‌به‌ر بکات. ئه‌م باسه‌ له‌ گرێبه‌ستێک ده‌چێ له‌ نێوان سێ لایه‌ندا که‌ تێیدا مه‌رجی ناوتۆژ و باریکنووس هه‌بێ:
– UN ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ ده‌سه‌لمێنێ
– ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ باڵاده‌ستیی UN له‌ چه‌ند بوارێکدا ده‌سه‌لمێنێ
– هاوزێدی ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌، به‌رانبه‌ر ئه‌وه‌ی ده‌وڵه‌ت مافه‌کانی ده‌سته‌به‌ر ده‌کات، ئه‌ویش ئه‌رکی خۆی به‌رانبه‌ر ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ به‌جێ ده‌هێنێ – بۆ نموونه‌ قانوونی ده‌وڵه‌ت په‌یڕه‌وی ده‌کات و باج ده‌دات

چه‌ندین ده‌وڵه‌ت هه‌ن‌ چه‌ندین په‌یماننامه‌ی UN یان نه‌سه‌لماندوه‌ و واژۆیان نه‌کردوه‌. له‌و باره‌شدا ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ له‌ ڕووی قانوونه‌وه‌ پابه‌ندی ئه‌و په‌یماننامه‌یه‌ نییه‌. له‌ سه‌رێکی دیکه‌وه‌، زۆری ئه‌و ده‌وڵه‌تانه‌ی که‌مترین ڕێز له‌ مافی مرۆڤ ده‌گرن، هه‌ر شه‌ش په‌یماننامه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌که‌ی UN یان سه‌لماندوه‌.[2] له‌م بواره‌دا سینیزم Cynicism به‌ربڵاوه‌. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا پێگه‌ی «مافی مرۆڤ» به‌راورد به‌ سه‌رده‌می دامه‌زراندنی UN ئێستا به‌ شێوه‌یه‌کی به‌رهه‌ست پێشکه‌وتوه‌:

– کۆچه‌رخ Machinery ی چاودێریی نێو UN هێشتا لاواز و بیرۆکراتانه‌یه‌، به‌ڵام ڕیفۆرمکارییه‌ک له‌ ئارادایه‌ – بۆ نموونه‌ ئه‌و ئه‌نجومه‌نه‌ تازه‌یه‌ی مافی مرۆڤ.
– «دادگه‌ی ناوچه‌یی» هاتۆته‌ دامه‌زراندن و باشتر له‌ دادگه‌ی میللی (ده‌وڵه‌تی) ده‌توانێ چاودێریی مافی مرۆڤ بکات. نێزیکه‌ 20 ده‌وڵه‌تێکی نێوه‌ند و لاتین ئامه‌ریکا چوونه‌ ژێر باری سه‌لماندنی «دادگه‌ی ئینته‌رئامه‌ریکا»  Inter-American Court of Justice. «دادگه‌ی ئه‌ورووپایی مافی مرۆڤ» European Court for Human Rights ده‌سه‌ڵاتی قانوونی به‌سه‌ر نێزیکه‌ی 40 ده‌وڵه‌تدا هه‌یه‌. ساڵی 2006 «دادگه‌ی ئافریقایی» African Court هاته‌ دامه‌زران.
– ساڵی 2002 «دادگه‌ی تاوانی نێوده‌وڵه‌تی» International Criminal Court بۆ دادپرسی له‌ جێنۆساید و تاوانی دیکه‌ی دژه‌مرۆڤایه‌تی.
– سازمانی ده‌وڵه‌تبه‌ده‌ر Transnational ی دڵخوازی وه‌ک Amnesty و Human Rights Watch کارێکی گرێنگ ده‌که‌ن بۆ په‌خشانی زانیاری له‌ هه‌موو جیهاندا و هه‌روه‌ها په‌یجۆریی پیاده‌ کردنی په‌یماننامه‌کان.
– چه‌ندین ده‌وڵه‌ت و سازمانی دڵخوازی وه‌ک Oxfam هاوڕێ له‌گه‌ڵ «به‌رنامه‌ی فراژووتنی ئابووریی UN» UN programme for economic development (UNDP) کارێکی «مافپه‌روه‌رانه» ده‌که‌ن به‌تایبه‌تی ده‌رباره‌ی مافگه‌لی ئابووری، جڤاکی و فه‌رهه‌نگی.

ده‌وڵه‌ت ببێته‌ ده‌سته‌به‌ری مافی مرۆڤ

به‌های بنه‌ڕه‌تی که‌ ده‌بێته‌ بنه‌ما بۆ ستراتیژی یه‌که‌م بریتییه‌ له‌ نۆڕمی «ڕه‌چاو گرتنی یه‌کسان»: گه‌ر هه‌موو مرۆڤ هاوبایه‌خن ئه‌وا به‌رژه‌وه‌ندی هه‌موان شایانی هه‌مان ڕه‌چاو گرتنه‌. هه‌موو سنووربه‌زێنییه‌کی مافی مرۆڤ به‌زاندنی ئه‌م نۆڕمه‌یه‌، گه‌ر ڕووی دا ئه‌وا ده‌وڵه‌ت په‌رپرسایه‌تیی خۆی جێبه‌جێ نه‌کردوه‌. له‌وه‌ش بترازێ زۆر جار فه‌رمانگه‌ی ده‌سه‌ڵات خۆی ئه‌م سنووربه‌زێنییه‌ ده‌کات. لایه‌نی سنووربه‌زێن ده‌سته‌به‌ر بێ، وه‌ک ئه‌وه‌یه‌ گورگ پاسه‌وانی مێگه‌ل بێ.

که‌واته‌ خه‌بات بۆ دادگه‌ی بێلایه‌ن هه‌نگاوێکه‌ ڕوه‌و چاره‌سه‌ر. ڕاسته‌ به‌ ده‌گمه‌ن نه‌بێ تاوانی دژه‌ مافی مرۆڤ ناگاته‌ بڕیاری تاوانبار کردن له‌ وه‌ڵاتی ڕووداوه‌که‌دا، به‌ڵام ده‌رفه‌ت زیادتره‌ گه‌ر دادپرسییه‌که‌ به‌رز بکرێته‌وه‌ بۆ ئاستێکی بان-ده‌وڵه‌تی.

هه‌نگاوێکی دیکه‌ی گرینگ له‌م ستراتیژه‌دا بریتییه‌ له‌ ڕاهێزانی بنگه‌ی FD بۆ ئه‌وه‌ی به‌رپرسان له‌ بواری ده‌سه‌ڵاتی سیاسیدا ڕکابه‌ریان لێ په‌یدا بێ (بڕوانه‌ چاپته‌ری «ده‌وڵه‌تێکی فه‌ریکه‌ دێمۆکرات»).

دوا خاڵی گرینگیش ئه‌وه‌یه‌ مرۆڤ له‌ کاری چاودێری و بیروڕا ساز کردندا، هه‌رده‌م له‌یادی بێ: مافی مرۆڤ گه‌ردوونگیر Universal ه‌ – سیسته‌مێکی جیهانگیر پێک دێنێ نێوه‌نده‌که‌ی UN ـه‌.

ڕاهێزانی ده‌رفه‌تی میلله‌ت بۆ داکۆکی له‌ مافی خۆی

ستراتیژی دوه‌م له‌ خه‌باتدا بۆ گه‌شه‌ کردن له‌ چێوه‌یه‌کی «مافپه‌روه‌رانه» دا، بریتییه‌ له‌ ڕاهێزانی ده‌رفه‌تی میلله‌ت بۆ داکۆکی له‌ مافی خۆی. گه‌ر مرۆڤ مۆدێلی «ئه‌لفوبێی دێمۆکراسی» بسه‌لمێنێ ئه‌م خاڵه‌ ده‌بێته‌ به‌ڵگه‌نه‌وسیت. له‌وێدا «ڕێسای سه‌رفه‌رازیی که‌سه‌کی» ڕێک ده‌ڵێ مرۆڤ هێنده‌ توانایه‌ خۆی باشتر به‌رژه‌وه‌ندی خۆی هه‌ڵسه‌نگێنێ.

ئێمه‌ له‌ دونیایه‌کدا ده‌ژین خه‌ره‌ندی قووڵی هه‌یه‌، زۆرینه‌ هه‌ر ئه‌وه‌نده‌ فریا ده‌که‌وه‌ێ گوزه‌رانی ڕۆژانه‌ی خۆی دابین بکات، ده‌سته‌یه‌کی که‌میش ده‌توانێ به‌شێکی به‌رینی ئاره‌زووی خۆی تێر بکات. که‌واته‌ کارێکی ژیرانه‌ نییه‌ چاوه‌ڕێی خه‌باتی ئه‌و ده‌سته‌ دارایه‌ بین بۆ ڕێکخستنه‌وه‌ و دابه‌شینه‌وه‌ی ده‌رامه‌د به‌ جۆرێکی وه‌ها، له‌ ئاستێکی جیهانگیردا، ده‌رفه‌ت ساز بکات بۆ هه‌موان به‌ یه‌کسانی به‌رژه‌وه‌ندی خۆیان دابین بکه‌ن. خه‌ڵکیش ده‌بێ بکه‌ونه‌ خۆیان، بۆ نموونه‌ له‌ ڕێ کار کردن له‌ سازمانه‌ دێمۆکراته‌کانی خۆیاندا.

ئه‌مه‌یان چۆن جێبه‌جێ ده‌بێ؟ ته‌نانه‌ت ئه‌م جۆره‌ خه‌باته‌ بۆ کاری «مافپه‌روه‌رانه» گرفتی هه‌یه‌: مرۆڤ چۆن ده‌توانێ ده‌رفه‌تی «ئه‌وان» به‌هێز بکات بێ ئه‌وه‌ی خۆی بکاته‌ گه‌وره‌ و چاودێریان؟ مرۆڤ بۆ زاڵبوون به‌سه‌ر به‌ره‌نگاریی وه‌هادا، ده‌بێ ئه‌م خاڵانه‌ی لێی ڕوون بێ:

– شێوازه‌ جیاوازه‌کانی فه‌رمانڕه‌وایی چین،
– هه‌لومه‌رجی گونجاو بۆ هه‌ڵبژاردنی شێوازی دێمۆکراسی کامه‌یه‌‌،
– ئه‌وجا چی بکه‌ین باشه‌ بۆ گه‌یشتن به‌و هه‌لومه‌رجه‌.

[1] Johan Galtung, Human rights in a new key, Polity Press, 1994

[2] – بڕوانه‌ سایتی Raoul Wallenberg Institute

http://www.rwi.lu.se/tm/ThemeMaps.html

Share:Email this to someoneShare on FacebookShare on Google+Tweet about this on TwitterShare on LinkedInPrint this page
Posted in دێمۆکراسی و مافی مرۆڤ, پاشخان