FD ده‌وڵه‌تی فه‌ریکه‌ دێمۆکرات

زۆر جار له‌ باس وه‌ڵاتی دێمۆکراتدا، ئاماژه‌ ده‌کرێ به‌ هه‌ڵبژاردنی ئازاد، ئازادیی ده‌ربڕین و مافی دیکه‌ی بنجی، گه‌رچی ته‌نانه‌ت ئه‌و وه‌ڵاتانه‌ش زۆریان ماوه‌ بگه‌نه‌ ئه‌و ئاسته‌ نموونه‌یه‌ی مۆدێلی «ئه‌لفوبێی دێمۆکراسی» داوای ده‌کات. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا، ئه‌مانه‌ ده‌وڵه‌تانێکن له‌ سیسته‌می مه‌زنی نوێنه‌رسالاریدا کۆسپێکی گرینگیان تێپه‌ڕاندوه‌ و شایانی ئه‌وه‌ن نازناوی ده‌وڵه‌تی «فه‌ریکه‌ دێمۆکرات FD» Fairly Democratic (FD) Country یان بدرێتێ. ئێمه‌ لێره‌دا په‌یجۆری (تحقیق) ده‌که‌ین ده‌رباره‌ی ڕاده‌ی گونجانی ئه‌م دیده‌ مافخوازه‌ باوه‌ له‌گه‌ڵ مۆدێلی «ئه‌لفوبێی دێمۆکراسی» دا. لێره‌دا:

– بیرۆکه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌کانی دێمۆکراسی له‌ مۆدێلی «ئه‌لفوبێی دێمۆکراسی» دا به‌راورد ده‌که‌ین به‌ نیشانه‌ باوه‌کانی ده‌وڵه‌تی FD
– ده‌گه‌ڕێین بزانین کامه‌ بنگه‌ی سیاسی پێویسته‌ بۆ ئه‌وه‌ی نیشانه‌کان دروست ده‌رچن. ئه‌مانه‌ خه‌سڵه‌تگه‌لێکن له‌سه‌ر بنه‌مای مافی سیڤیل (مه‌ده‌نی Civil-rights) و سیاسیانه‌ دامه‌زراون و ئه‌مانه‌ش له‌ «مافنامه‌ی UN» دا چه‌سپیون.
– بنگه‌کانی FD له‌ ده‌وری «چه‌رخی دێمۆکراسی» جێگیر ده‌که‌ین و په‌یوه‌ندییان له‌گه‌ڵ پێوانه‌کانی دێمۆکراسیی نێو مۆدێلی «ئه‌لفوبێی دێمۆکراسی» دا پێشان ده‌ده‌ین. گه‌ر ئه‌و مه‌رجانه‌ پێوه‌ر بن، ئه‌و ده‌وڵه‌تانه‌ ته‌نها «فه‌ریکه» دێمۆکرات ده‌رده‌چن
– چ جۆره‌ »بێنه‌وبه‌ره‌ی سیاسی» پێویسته‌ بۆ ئه‌وه‌ی په‌ڕینه‌وه‌ بۆ فه‌رمانڕه‌وایی FD باشتر بێ؟ بنگه‌ی FD جودا بکه‌وه‌ له‌ مافی بنگه‌داری دیکه‌ی وه‌ها که‌ وه‌ڵات ده‌که‌نه‌ ده‌وڵه‌تی ده‌ستووربه‌ند.

مۆدێلی «ئه‌لفوبێی دێمۆکراسی» په‌یوه‌ستێک پێشان ده‌دات، تێیدا هیچ که‌سێک ده‌سه‌ڵاتی زیادتری نییه‌ له‌ که‌سێکی دیکه‌ بۆ بڕیاردانی کاروباری هاوکۆ. بارودۆخی وه‌ها له‌وانه‌یه‌ له‌ ده‌سته‌ی کاری بچووکدا ساز بێ به‌ڵام ده‌وڵه‌ت نییه‌ له‌ دونیادا بگاته‌ ئه‌م ئاسته‌ نموونه‌یه‌. بنگه‌ی سیاسی له‌ زۆربه‌ی وه‌ڵاتان زاده‌ی خه‌باتێکی سیاسییه‌، بارودۆخی ده‌سه‌ڵاتی ئه‌مڕۆ ڕه‌نگدانه‌وه‌ی مێژوویه‌کی دوورودرێژ و زۆر جار خوێنینه‌. له‌به‌ر ئه‌وه‌یه‌ چ په‌یوه‌ندییه‌ک ساز نابێ له‌ نێوان سیاسه‌تی میللی له‌ لایه‌ک و به‌ها بنه‌ڕه‌تییه‌کانی دێمۆکراسیی وه‌ک «ڕه‌چاو گرتنی یه‌کسان» و «ڕێسای سه‌رفه‌رازیی که‌سه‌کی» له‌ لایه‌کی دیکه‌.

له‌وه‌ش بترازێ، ئایه‌ له‌ ڕاستیدا ده‌کرێ دوو وه‌ڵات به‌راورد بکرێن گه‌ر هه‌لومه‌رجی خاوه‌نه‌تی، شیرازه‌ی دادپه‌روه‌ری، سیسته‌می هه‌ڵبژاردن و بنگه‌ی سیاسییان جودا بێ؟

ئه‌رێ! پرسیاری بنه‌ڕه‌تی ئه‌مه‌یه‌: ئایه‌ ئاپۆری هاوزێدان – بێ ئه‌وه‌ی ناچار بن په‌نا بۆ توندوتیژی به‌رن – ده‌سه‌ڵاتیان هه‌یه‌ سه‌رۆکی سیاسیی خۆیان بگۆڕن گه‌ر لێی ناڕازی بوون؟ زۆر جار که‌ وه‌ڵاتێک به‌ دێمۆکرات داده‌نرێ و یه‌کێکی دیکه‌ نا، ڕێک ئه‌م کۆسپه‌یه‌ ده‌بێته‌ پێوه‌ر. به‌هاری 2011 شه‌پۆلێک ڕێپێوانی ئاشتیخوازانه‌ باکووری ئافریقا و ڕۆژهه‌ڵاتی ناڤینی گرته‌وه‌ بۆ په‌ڕێنه‌وه‌ له‌م کۆسپه‌. له‌ لیبیا و سووریا به‌رهه‌ڵستکاری به‌ توندوتیژییه‌ری به‌رفره‌وان وه‌ڵام درایه‌وه‌. به‌ڵام ئه‌م به‌رده‌ گلۆر بۆته‌وه‌ و دێمۆکراتخوازیی له‌ وه‌ڵاتانی عاره‌ب به‌رده‌وامه‌..

 

 

به‌ها بنه‌ڕه‌تییه‌کانی «ئه‌لفوبێی دێمۆکراسی» و نیشانه‌ باوه‌کانی ده‌وڵه‌تی FD

په‌یوه‌ستی مه‌زن و نوێنه‌رسالاری

سه‌ره‌تا، له‌ جووته‌ شۆڕشی ئه‌مریکا و فڕانسه‌دا، ده‌مه‌و کۆتای سه‌ده‌ی هه‌ژده‌یه‌م، مرۆڤ هاته‌ سه‌ر خه‌یاڵی پیاده‌ کردنی بیرۆکه‌ی «یه‌کسانی» له‌ بوارێکی به‌رفره‌وانی وه‌ک وه‌ڵاتدا. هه‌ڵبه‌ت نه‌ده‌کرا ملیۆنان مرۆڤ له‌ جێیه‌ک گرد ببنه‌وه‌ و بڕیار له‌ کاروباری هاوکۆی خۆیاندا بده‌ن. به‌ڵام گه‌ر هاوزێدان ماوه‌ماوه‌ ده‌سته‌یه‌ک نوێنه‌ر هه‌ڵبژێرن ئه‌وا ده‌کرا ئه‌م نوێنه‌رانه‌ له‌ جێیه‌کی وه‌ک په‌رله‌مان کۆ ببنه‌وه‌ و هه‌تا هه‌ڵبژاردنی داهاتوو، له‌ جێی میلله‌ت فه‌رمانڕه‌وا بن. هه‌ر زوو سیسته‌می «نوێنه‌رسالاری» بوه‌ بژاره‌یه‌کی دێمۆکراتانه‌ له‌ جیهانێکی پڕ له‌ ده‌سته‌سالاری خۆسه‌پێندا – وێڕای به‌رهه‌ڵستیی فه‌یله‌سووفی سیاسی ڕوسو Jean Jacques Rousseau که‌ پێی وابوو ئه‌م نوێنه‌رانه‌ش هه‌ر ده‌بنه‌ سه‌رته‌ڵ (نوخبه‌) وه‌ک سه‌ته‌ڵانی دیکه‌.

[1]

هاوزێدی یه‌کسان له‌ ڕووی سیاسییه‌وه‌

پێشمه‌رج بریتی بوو له‌وه‌ی زۆرینه‌ی مرۆڤی ڕسکاو له‌ وه‌ڵاتێکدا به‌ هاوزێدی له‌ ڕووی سیاسییه‌وه‌ یه‌کسان دابنرێن و هه‌روه‌ها بنگه‌ هه‌بێت هه‌ڵبژاردنی ئازاد و بێلایه‌ن ده‌سته‌به‌ر بکات. ئه‌مه‌ بووه‌ کڕۆکی ئه‌و خه‌باته‌ی سه‌ده‌ی نۆزده‌یه‌م ڕوه‌و دامه‌زراندنی بنگه‌ی هه‌ڵبژاردنی گشتی و مافی یه‌کسانی ده‌نگدان. سه‌ره‌تا ته‌نها به‌رژه‌وه‌ندی پیاو ڕه‌چاو ده‌گیرا به‌ڵام له‌ ناوه‌ڕاستی سه‌ده‌ی بیسته‌مدا ژنانیش له‌ چه‌ندین وه‌ڵاتی دونیادا له‌ پێناوی یه‌کسانیی سیاسیدا خه‌باتیان به‌رپا کرد. نۆڕمی «ڕه‌چاو گرتنی یه‌کسان» ئه‌وانیشی گرته‌وه‌.

هاوزێدی سه‌رفه‌راز

له‌ ده‌وڵه‌تی FD ده‌بێ هاوزێد ده‌رفه‌تی هه‌بێ هه‌ڵبژاردنی خۆی هه‌بێ. بۆ ئه‌وه‌ی بتوانێ به‌ ئاشکرا دژ به‌ ده‌سه‌ڵاتداری ناپه‌سه‌ند بوه‌ستێ و به‌ شێوازێکی ئاشتییانه‌ له‌ ده‌سه‌ڵات لایان بدات، ده‌بێ ده‌رفه‌ت هه‌بێ هاوزێد به‌ ویستی خۆی «ئازادانه‌ سازمانی خۆی دروست بکات» بۆ به‌رهه‌ڵستی کاریگه‌ر. ده‌بێ ده‌رفه‌تیان هه‌بێ بێ ترسی تۆڵه‌، «ڕای خۆیان ده‌رببڕن» و ده‌ستڕه‌سییان هه‌بێ بۆ «زانیاری له‌ سه‌رچاوه‌ی جیاوازه‌وه».

بنه‌مای ئه‌م خاڵه‌ وابه‌سته‌یه‌ به‌ بیرۆکه‌ی «ڕێسای سه‌رفه‌رازیی که‌سه‌کی»، بڕوایه‌ به‌وه‌ی مرۆڤ توانای هه‌یه‌ سه‌رفه‌رازانه‌ بیر بکاته‌وه‌ و ڕه‌فتار بنوێنێ. مرۆڤ هێنده‌ ڕسکاوه‌ بتوانێ به‌رژه‌وه‌ندی خۆی بناسێ.

 

[1] – بۆ ئاشنابوون به‌ گفتوگۆی ئه‌م سه‌رده‌مه‌ ده‌رباره‌ی خه‌سڵه‌تی سه‌رته‌ڵایه‌تی له‌ سیسته‌می نوێنه‌رسالاریدا بڕوانه‌:

Bernard Manin, Den representativa demokratins principer, SNS 2002

ده‌وڵه‌تی فه‌ریکه‌ دێمۆکرات FD

Nationellniv_1

زۆر جار دێمۆکراسی له‌ ئاستی میللیدا له‌ ڕوانگه‌ی «ماف» ـه‌وه‌ سه‌یر ده‌کرێ. له‌ وه‌ڵاتێکی FD بنگه‌ی کارا هه‌یه‌ – پڕۆسه‌ و میکانیزمی وه‌ها که‌ جێی سه‌لماندنی گشتین – سنوور داده‌نێن بۆ ده‌سه‌ڵاتی فه‌رمانگه‌ی ده‌وڵه‌تی به‌رانبه‌ر هاوزێدان. له‌ وه‌ڵاتی وه‌هادا کۆمه‌ڵێک مافی سیڤیل و سیاسی به‌ کرده‌وه‌ تاکه‌که‌س ده‌پارێزن:

«ڕێبه‌ری هه‌ڵبژارده‌ی میلله‌ت» و هه‌روه‌ها «مافی ناوزه‌د کردنی خۆ له‌ هه‌ڵبژاردندا» سیسته‌می «نوێنه‌رسالاری» دروست ده‌که‌ن
گه‌ر هه‌ڵبژاردن «ئازاد و بێلایه‌ن» بن و هه‌روه‌ها «مافی ده‌نگدان گشتی و یه‌کسان» بێ، ئه‌وا به‌ کرده‌وه‌ زۆربه‌ی مرۆڤی ڕسکاو له‌ ڕووی سیاسییه‌وه‌ هاوزێدی یه‌کسانن.

گه‌ر «ئازادیی ده‌ربڕین» و «ئازادیی کۆمه‌ڵه‌سازی» جێکه‌وتوو بێ و هاوزێدان ده‌ستڕه‌سییان هه‌بێ بۆ سه‌رچاوه‌ی هه‌مه‌ڕه‌نگی زانیاری، ئه‌وسا ده‌توانن به‌ مه‌به‌ستی دابین کردنی ماف، خۆیان ڕێک بخه‌ن بێ ئه‌وه‌ی ترسی ده‌ستدرێژییان هه‌بێ. جگه‌ له‌وه‌ش ده‌رفه‌تیان ده‌بێ ڕێبه‌ری سیاسیی خۆیان لا بده‌ن بێ ئه‌وه‌ی ناچار بن په‌نا بۆ توندوتیژی به‌رن. بۆیان هه‌یه‌ له‌ هه‌ڵبژاردندا – که‌ پێشکات ئه‌نجامه‌که‌ی بڕیار نه‌درابێ – ده‌نگ بده‌ن به‌ ناوزه‌د (کاندید) ی دیکه‌ که‌ خۆیان دیاری ده‌که‌ن.

کاتێک وه‌ڵاتێک به‌ «دێمۆکرات» ناودێر ده‌کرێ، به‌گشتی ئه‌و مه‌رجانه‌ی سه‌ره‌وه‌ن مرۆڤ له‌ خه‌یاڵی گرتوون. به‌ڵام وشه‌که‌ بۆ خۆی «به‌هاگیره» (به‌ها و نرخاندنی لێ بارکراوه‌) و جار هه‌یه‌ چه‌مک و ده‌سته‌واژه‌ی دیکه‌ی بۆ به‌کار ده‌هێنرێ، بۆ نموونه‌ «دێمۆکراسیی لیبه‌ڕاڵ» و «دێمۆکراسیی ڕۆژاوایی». Robert A. Dahl چه‌مکی «پۆلیارکی» Polyarchy(فره‌سالاری – پێچه‌وانه‌ی مۆنارکی Monarchy) ی بۆ داهێناوه‌. ئێمه‌ی کارمان له‌سه‌ر ئه‌م مۆدێلی «ئه‌لفوبێی دێمۆکراسی» ـیه‌ کردوه‌، لامان باشه‌ بڵێین «ده‌وڵه‌تی فه‌ریکه‌ دێمۆکرات» – ده‌وڵه‌تی FD.

 

بنگه‌ی FD، «چه‌رخی دێمۆکراسی» و «پێوانه‌ی دێمۆکراسی»

Nationellniv_2

چه‌رخه‌که‌ له‌م هێلکارییه‌دا بریتییه‌ له‌ پڕۆسه‌ی بڕیاردانی سیاسی له‌ وه‌ڵاتێکی FD و له‌ ماوه‌ی یه‌ک مانداتدا (ماوه‌ی فه‌رمانڕه‌وایی نێوان دوو هه‌ڵبژاردن). ده‌وروبه‌ری چه‌رخه‌که‌ زانیاریمان داوه‌ ده‌رباره‌ی کامه‌ بنگه‌ی FD پێویسته‌ هه‌بێ – به‌ڵام مه‌رج نییه‌ به‌س بێ – بۆ ئه‌وه‌ی هه‌ر یه‌ک له‌ پێوانه‌کانی دێمۆکراسیبوون پڕ بکه‌نه‌وه‌. «ڕێبه‌ری سیاسی هه‌ڵبژێردراو» له‌گه‌ڵ «مافی خۆ ناوزه‌د کردن بۆ هه‌ڵبژاردن» دانه‌نراون چونکه‌ ئه‌و دوو بنگه‌یه‌ بۆ ده‌سته‌به‌ر کردنی نوێنه‌رسالارییه‌ نه‌ک دێمۆکراسی.

له‌م شرۆڤه‌کارییه‌ی خواره‌وه‌ ڕوون ده‌بێته‌ که‌ «مافی گشتی و یه‌کسانی ده‌نگدان» بنه‌مای بۆ پڕ کردنه‌وه‌ی دوو مه‌رج: «ئه‌ندامه‌تیی هه‌مه‌گیر» و «مافی یه‌کسانیی ده‌نگ».

له‌وه‌ بترازێ، په‌یوه‌ندیی نێوان بنگه‌ی FD و پێوانه‌ی دێمۆکراسی پتر جێی گفتوگۆن، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی وه‌ڵاتان په‌یوه‌ستی هێند به‌رفره‌وانن وه‌ها ده‌کات ڕیشاڵی «نوێنه‌رایه‌تی» له‌ حوکومڕانییاندا ته‌واو زاڵ بێ.

گه‌ر مۆدێلی «ئه‌لفوبێی دێمۆکراسی» بکه‌ینه‌ سه‌رشار، ئه‌وپه‌ڕه‌که‌ی «ده‌وڵه‌تی فه‌ریکه‌ دێمۆکرات» ده‌دۆزینه‌وه‌. گه‌ر په‌نا به‌رینه‌ به‌ر چه‌مکی دیکه‌ ده‌ڵێین: «دێمۆکراسیی نوێنه‌ره‌کی» و «دێمۆکراسیی ڕاسته‌وخۆ». به‌ڵام ئایه‌ ئه‌وه‌ جوداکارییه‌کی هه‌ڵه‌به‌ر نییه‌؟ خۆ به‌ کرده‌وه‌ هه‌موو په‌یوه‌ستێک – هه‌م بچووک و هه‌م گه‌وره‌ – ئه‌نجومه‌نی هه‌یه‌. ته‌نانه‌ت «کۆمه‌ڵه» ش که‌ زۆر جار به‌ فێرگه‌یه‌کی «دێمۆکراسیی ڕاسته‌وخۆ» داده‌نرێ، نوێنه‌ری خۆی هه‌یه‌.

ئه‌ندامه‌تیی هه‌مه‌گیره‌ – هه‌موان هاوزێدی هاوبایه‌خن

«مافی گشتیی ده‌نگدان» پێشمه‌رجه‌ بۆ «ئه‌ندامه‌تیی هه‌مه‌گیر». له‌ وه‌ڵاتی سوێد بۆ نموونه‌، چه‌مکی «هاوزێد» به‌گشتی ده‌کاته‌وه‌ »مرۆڤێک مافی ده‌نگدانی هه‌یه». که‌واته‌ پێوانه‌که‌مان تاڕاده‌یه‌ک پڕ کرده‌وه‌، به‌ڵام ته‌نها «تاڕاده‌یه‌ک» – که‌سانی بیانی ده‌بێ سێ ساڵ چاوه‌ڕێ بن و منداڵ هه‌تا 18 ساڵ پڕ ده‌کاته‌وه‌.

 

جڵه‌و گرتنی ڕۆژه‌ڤ

لێره‌دا «هه‌ڵبژاردنی ئازاد و بێلایه‌ن» مه‌رجه‌. ئه‌گه‌ر هه‌ڵبژاردن، یان بازنه‌کانی هه‌ڵبژاردن، ده‌ستکاری بکرێن، ئه‌وسا خه‌ڵکی دیکه‌ سه‌ر ده‌که‌ون،که‌ دوور نییه‌ سیاسه‌تێک پیاده‌ بکه‌ن جودا له‌وه‌ی هاوزێدان مه‌به‌ستیان بوو له‌ ڕێی نوێنه‌رانی خۆیانه‌وه‌ پیاده‌ بێ.

ئه‌وجا ده‌بێ «ئازادیی کۆمه‌ڵه‌سازی»، «ئازادیی ده‌ربڕین» و «سه‌رچاوه‌ی هه‌مه‌ڕه‌نگی زانیاری» هه‌بێ بۆ ئه‌وه‌ی دیدی هاوزێدان ده‌رباره‌ی ئه‌رکی ده‌وڵه‌ت بێته‌ داڕشتن و بخرێته‌ چێوه‌ی به‌رنامه‌ی پارت و بزاڤی هه‌ڵبژاردنه‌وه‌.

ده‌شبێ بزانین که‌ ئه‌و چه‌مکانه‌ی له‌ جووتکه‌وانه‌دان («») ئامرازێکن به‌ده‌ست هاوزێده‌وه‌ بۆ جڵه‌و گرتنی نوێنه‌ری خۆی نه‌ک جڵه‌و گرتنی ڕۆژڤ. کامه‌ دۆزی سیاسی ده‌خرێته‌ ڕۆژه‌ڤه‌وه‌ و چۆن هه‌ڵسوکه‌وتی له‌ته‌ک ده‌کرێ باسێکه‌ له‌ لایه‌ن نوێنه‌رانه‌وه‌ بڕیاری ده‌درێ نه‌ک خودی هاوزێدان.

له‌وه‌ش بترازی، له‌م چه‌ند ده‌یان ساڵه‌ی ڕابوردوودا، مه‌ودای ده‌سه‌ڵاتی ڕێبه‌ره‌ میللییه‌کان (ڕێبه‌رانی سیاسیی هه‌ر وه‌ڵاتێک) ته‌واو ته‌سک بۆته‌وه‌. سه‌روه‌ری و خودفه‌رمانیی میللی، هه‌تا دێ به‌رته‌سکتر ده‌بێته‌وه‌ له‌به‌ر په‌ستانی جیهانگیریی پێشڕه‌وتدا.

به‌شداریی چوست

لێره‌شدا چه‌مکی «ئازادیی کۆمه‌ڵه‌سازی»، «ئازادیی ده‌ربرێن» و «سه‌رچاوه‌ی هه‌مه‌ڕه‌نگی زانیاری» پێویستن بۆ چوستاندنی به‌شداریی هاوزێدان له‌ بزاڤی هه‌ڵبژاردندا و گه‌یشتن به‌ ده‌رئامانجی مه‌به‌ست.

به‌ڵام ئه‌و چه‌مکانه‌ به‌ته‌نێ تێر ناکه‌ن، پاره‌، کات، ده‌ستڕه‌سی به‌ سه‌رچاوه‌ی زانیاری و هتد پێویستن. هه‌تا ناڕێکیی زیادتر بێ له‌ دابه‌شینی ده‌رامه‌دی وه‌هادا، جیاوازیی زیادتر ده‌بێ له‌ ڕه‌خساندنی ده‌رفه‌تی ڕا ده‌ربڕینی هاوزێدان و به‌وه‌ش پڕ کردنه‌وه‌ی پێوانه‌کانی دێمۆکراسی کورت ده‌هێنێ.

ئه‌گه‌ر پارته‌ سیاسییه‌کان بتوانن ئاپۆره‌یه‌کی گه‌وره‌ی هاوزێدان ڕاپێچی پڕۆسه‌ی سیاسی بکه‌ن ئه‌وسا به‌شداری چوستتر ده‌بێ. گه‌رنا، گرووپی به‌رژه‌وه‌ندداری هه‌مه‌جۆر، که‌ وه‌ها ئاواڵه‌ نییه‌ بۆ هاوزێدان، کاریگه‌رییان زیاد ده‌کات.

گرینگترین پێوه‌ر لێره‌دا «گۆڕانی به‌شداربوونه‌ له‌ هه‌ڵبژاردندا». نزمبوونه‌وه‌ی ڕێژه‌ی به‌شداربوون نیشانه‌یه‌ بۆ ئه‌وه‌ی میلله‌ت خۆی که‌متر به‌ به‌شدار بزانێ و سیاسه‌ت خه‌ریکه‌ ده‌بێته‌ بوارێک ته‌نها بۆ پسپۆران.

مافی یه‌کسانی ده‌نگدان

لێره‌دا بنگه‌ی پێویستی FD جووت دێن له‌گه‌ڵ مه‌رجه‌کانی «چه‌رخی دێمۆکراسی» دا. گه‌ر «مافی ده‌نگدان یه‌کسان» بێ و «هه‌ڵبژاردن ئازاد و بێلایه‌ن» بێ ئه‌وا هاوزێدان له‌ کاتی هه‌ڵبژاردندا وه‌ک یه‌ک ده‌رفه‌تی کاریگه‌رییان ده‌بێ. ئه‌م مه‌رجه‌ له‌ هه‌ڵبژاردنی نوێنه‌راندا پڕ کراوه‌ته‌وه‌.

ده‌رکی ڕۆشناک

بۆ ئه‌وه‌ی زانیاریی جێباوه‌ڕ بێ، ده‌بێ «ئازادیی کۆمه‌ڵه‌سازی» و «ئازادیی ده‌ربڕین» جێگیر بن. په‌یامی ڕێبه‌رێکی سیاسی که‌ زانیاریی پاوان کردبێ، جێباوه‌ڕ نییه‌. ده‌بێ سازمانی سه‌ربه‌خۆ هه‌بێ و توانای ده‌ربڕینیان هه‌بێ، ده‌بێ زۆریش بن – «سه‌رچاوه‌ی هه‌مه‌ڕه‌نگی زانیاری».

له‌ لایه‌که‌وه‌ بوارێکی مه‌زنی مێدیاگه‌ری له‌سه‌ر بنه‌مای مافی بنگه‌دار هه‌ڵنراون. زانیاری وه‌ک هه‌ره‌سی به‌فر به‌سه‌ر هاوزێداندا ده‌بارێ‌. ئه‌وه‌ی گرینگ و پێویسته‌ – بۆ نموونه‌ سه‌رخستنی په‌ی بردن به‌ پڕۆسه‌ی دێمۆکراسی – خه‌ریکه‌ له‌ واژه‌واژی مێدیادا ده‌خنکێ.

له‌ لایه‌کی دیکه‌، ده‌رفه‌تی وه‌ده‌ست هێنانی زانیاری هه‌رگیز وه‌ک ئێستا به‌رین نه‌بوه‌. له‌ ڕێی کۆمپیوته‌ره‌وه‌ به‌ ماوه‌یه‌کی کورت ده‌گه‌یته‌ ئه‌و زانیارییه‌ی مه‌به‌ستته‌. به‌ڵام ئه‌م ده‌رفه‌ته‌ بۆ هه‌موان وه‌ک یه‌ک نییه‌. بۆ نموونه‌ ئاست و جۆری خوێندن کاریگه‌ریی له‌م باسه‌دا هه‌یه‌ – ئه‌مه‌یان هۆکارێکی هه‌ره‌ گرینگه‌ بۆ جیاوازیی چینایه‌تی له‌ وه‌ڵاتانی FD دا و به‌ربه‌ستیشه‌ له‌ «ده‌رکی ڕۆشناک» ی «چه‌رخی دێمۆکراسی».

 

مه‌رجی سیاسی بۆ سه‌رکه‌وتنی دێمۆکراسی

سازمانی UN له‌ په‌یماننامه‌ی مافی سیڤیل و سیاسیدا داوا له‌ ده‌وڵه‌تانی ئه‌ندام ده‌کات به‌سه‌ر ئه‌و کۆسپه‌دا زاڵ بن که‌ بریتییه‌ له‌ دابین کردنی بنگه‌ی FD. ئه‌م په‌ڕینه‌وه‌ فه‌رمییه‌ هه‌نگاوێکی دابڕه‌ له‌ پڕۆسه‌ی دێمۆکراتاندندا. به‌ر له‌و کاره‌، ڕژێمی سالارفه‌رمان ده‌توانێ په‌لاماری هه‌موو بابه‌تێک بدات هه‌ڕه‌شه‌ له‌ پێگه‌ی خۆی بکات. پاش ئه‌وه‌ هیچ که‌سێک ناتوانێ دڵنیا بێ له‌وه‌ی به‌رژه‌وه‌ندییه‌کانی خۆی دابین ده‌کرێن. ڕوونتر بڵێین: ده‌سه‌ڵات گوێزرایه‌وه‌، زووتر چه‌ند که‌سێک بوو، ئێستا کۆمه‌ڵێک ڕێسا.[1]

ئه‌م هه‌نگاوه‌ نرخی خۆی هه‌یه‌: گه‌ر مه‌به‌ست بێ، په‌ڕینه‌وه‌که‌ ئاشتییانه‌ بێ، ده‌بێ ده‌سه‌ڵاتدارانی ئه‌مڕۆ ڕازی بکه‌ین. ئه‌وان بۆ ئه‌وه‌ی ده‌ست له‌ ده‌سه‌ڵاتی خۆیان هه‌ڵگرن و سازش له‌سه‌ر خاڵی بابه‌ته‌کی بکه‌ن، داوای ده‌سته‌به‌ری وه‌ها ده‌که‌ن بنگه‌ی له‌ پشت بێ:

  • له‌ وه‌ڵاتی سوێد، بۆ نموونه‌، سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی بیسته‌م بۆ دابین کردنی مافی گشتیی ده‌نگدان بۆ هه‌موو پیاوانی ڕسکاو، پاش بێنه‌وبه‌ره‌ی درێژخایه‌ن دوو مه‌رجی به‌ره‌ی ڕاستڕه‌و سه‌لمێندرا: یه‌که‌م هێشتنه‌وه‌ی جووت هۆبه‌ی په‌رله‌مان، دووه‌م سیسته‌می ڕێژه‌کارانه‌ی هه‌ڵبژاردن – ئه‌رکی ئه‌م بنگه‌یانه‌ ده‌سته‌به‌ر کردنی شیرازه‌ی وه‌ڵاته‌ له‌و ماوه‌یه‌دا که‌ پێویسته‌ بۆ کۆک کردنی میلله‌ت. پاش ئه‌وه‌ ده‌ ساڵی دیکه‌شی خه‌باتی سیاسی و هاندان خایاند هه‌تا ژنانیش له‌ سیسته‌می سیاسیی سوێددا جێیان کرایه‌وه‌.
  • له‌ وه‌ڵاتی چیلێ، جه‌نه‌ڕاڵ پینۆچێت Pinochet ساڵی 1973 به‌ کوده‌تایه‌کی سه‌ربازی سه‌رۆکی هه‌ڵبژارده‌، ئالێنده‌ Allende، ی له‌ ده‌سه‌ڵات لا دا و سوپافه‌رمانییه‌کی خوێنینی سه‌پاند. ساڵی 1989 بینوچێت ده‌سه‌ڵاتی بۆ سه‌رۆکی هه‌ڵبژارده‌ جێهێشت به‌ مه‌رجێک مافی قانوونبه‌ست (حه‌صانه‌) ی په‌رله‌مانی بدرێتێ. پاش ده‌ ساڵ ئه‌و پاراستنه‌ که‌وته‌ به‌ر پرسیار: دادوه‌رێکی سپانیایی (خه‌ڵکی وه‌ڵاتی سپانیا) داوای کرد له‌ ئینگلاند بینوچێت به‌ تاوانی به‌زاندنی «دادی نێوده‌وڵه‌تی» Crime Against International Law ڕاده‌ستی دادگه‌ بکه‌ن. بینۆچێت مرد به‌ر له‌وه‌ی هه‌نگاوه‌کانی ئه‌م پڕۆسه‌یه‌ و داواکارییه‌کی دیکه‌ی هاوجۆری ئه‌مه‌یان له‌ نێو چیلێ،  به‌ ئه‌نجام بگه‌ن.
  • جار هه‌یه‌ داڕمانی سیاسی نه‌ک بێنه‌وبه‌ره‌، ده‌بێته‌ هۆی دێمۆکراتاندنی وه‌ڵات. پاش ڕمانی سۆڤیه‌ت، ساڵی 1991 هه‌ڵبژاردنێکی تاڕاده‌یه‌ک ئازاد له‌ ڕووسیا ساز کرا. پاش ماوه‌یه‌ک کوده‌تا هه‌ڕه‌شه‌ی تێکدانی ئه‌نجامی هه‌ڵبژاردنه‌که‌ی کرد. سه‌رۆک یه‌لتسین Jeltsin له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا که‌ بزاڤه‌ دێمۆکراسییه‌که‌ی پشتیوانی بوون، کز بوون، توانی کوده‌تاکه‌ بشکێنێ. کوده‌تاچییه‌کان نه‌یاتوانی هێزێکی پێویست له‌ نێو سه‌رته‌ڵی کۆندا گرد بکه‌نه‌وه‌. ئه‌و سه‌رته‌ڵه‌ وه‌های لا باشتر بوو سوود له‌و ته‌وژمه‌ مه‌زن و په‌له‌یه‌ی بازاڕ وه‌ربگرن، که‌ ده‌وڵه‌ت هاوکات ڕێگه‌ی بۆ کرده‌وه‌.له‌ ڕووسیا کۆمه‌ڵگه‌ی مه‌ده‌نیی به‌هێز نه‌بوو پڕۆسه‌ی دێمۆکراتاندن پێش بخات. له‌ بری ئه‌وه‌، ململانێی سه‌رته‌ڵی کۆنی ده‌سه‌ڵات هه‌ر به‌رده‌وام بوو هه‌تا ده‌مه‌و کۆتای 2007 که‌ سه‌رۆک پوتین Putin له‌ ڕێی جڵه‌و گرتنی بنگه‌کانی FD، توانی فه‌رمانڕه‌واییه‌کی سالارپه‌رستانه‌ بسه‌پێنێ.
  • ساڵی 2001 ئامه‌ریکا په‌لاماری ئه‌فغانستانی دا و حکوومه‌تی تاله‌بانی خست. ده‌ ساڵ ڕابورد به‌ڵام ئه‌و وه‌ڵاته‌ هێشتا هه‌ر له‌ جه‌نگێکی خوێنینی نێوخۆدایه‌ گه‌رچی له‌شکتی بیانیشی لێیه‌. سه‌رۆک خێڵی خاوه‌ن ڕێچکه‌ی دینیی جیاواز هێشتا نه‌گه‌یشتوونه‌ته‌ سازشێکی بنه‌ڕه‌تیی وه‌ها که‌ ببێته‌ بناخه‌ی دابه‌شینی ده‌سه‌ڵات له‌ داموده‌زگه‌ی FD دا.له‌ عیراق بارودۆخ که‌مێک باشتره‌. له‌وێ، پاش ئه‌وه‌ی ئامه‌ریکا ساڵی 2003 داگیری کرد بۆ ئه‌وه‌ی به‌ زه‌بری توندوتیژی ده‌سه‌ڵاتێکی فه‌ریکه‌ دێمۆکرات دامه‌زرێنێ، چه‌ند ساڵێک ئاژاوڵه‌یه‌کی خوێنین به‌رده‌وام بوو. هه‌م له‌شکری عیراق و هه‌م حیزبی به‌عسی فه‌رمانڕه‌وا له‌ ناکاو هه‌ڵوه‌شێنرانه‌وه‌، بێ ئه‌وه‌ی پاراستنی ژیانی ئه‌ندامانی ئه‌و کۆنه‌ سه‌رته‌ڵانه‌ ده‌سته‌به‌ر بکرێت. هه‌فت ساڵ ڕابورد، ساڵی 2011، له‌شکری بیانی خه‌ریکه‌ وه‌ڵاته‌که‌ جێ ده‌هێڵێت و توندوتیژیی سیاسی خامۆش بۆته‌وه‌. وه‌ڵاته‌که‌ حکوومه‌تێکی هه‌یه‌ سه‌لمێنراوه‌ له‌ لایه‌ن په‌رله‌مانێکی هه‌ڵبژارده‌ی خه‌ڵکه‌وه‌. به‌ڵام هێشتا ماویه‌تی ببێته‌ حکوومه‌تێکی کاریگه‌ر.

 

توندوتیژی، ده‌وڵه‌تی ده‌ستووربه‌ند و دێمۆکراسی

ڕێگه‌ی ئاشتییه‌کی جێگیر له‌م نموونه‌یه‌ی دواییدا، سه‌خته‌، چونکه‌ خودی یه‌که‌ سیاسییه‌که‌ له‌ مه‌ترسیدایه‌ – یه‌ک ده‌وڵه‌ت یان چه‌ند ده‌وڵه‌تێکی بچووکتر – تێیاندا ده‌ستاوێژی توندوتیژی له‌ ژێر فه‌رمانی ده‌سته‌یه‌کی تاڕاده‌یه‌ک کۆکی ده‌سه‌ڵاتداره‌. ئه‌وجا به‌ر له‌وه‌ی باس بێته‌ سه‌ر دامه‌زراندنی فه‌رمانڕه‌واییه‌کی فه‌ریکه‌ دێمۆکرات، ده‌بێ ئه‌و یه‌که‌ سیاسییه‌ له‌گه‌ڵ ده‌وڵه‌تێکی ده‌ستووربه‌نددا هه‌ر نه‌بێ وێکچوونێکی هه‌بێ، بۆ ئه‌وه‌ی لایه‌نه‌کانی ئه‌و ململانێیه‌ و پشتیوانه‌کانیان قانوون به‌ ئاره‌زووی خۆیان پیاده‌ نه‌که‌ن.

ده‌وڵه‌تی ده‌ستووربه‌ند مه‌رج نییه‌ زۆر دێمۆکرات بێ. بۆ نموونه‌ له‌ سوێد پێش سه‌رهه‌ڵدانی دێمۆکراسی، هه‌ژار و دارا له‌ ئاست قانووندا تاڕاده‌یه‌ک هاوشان بوون، ئه‌گه‌رچی ئه‌و قانوونانه‌ هه‌ڵاواردنی تێدا بوو دژ به‌ ژن و چینی کرێکار.

له‌و وه‌ڵاتانه‌دا که‌ تازه‌ له‌م کۆسپه‌ ده‌په‌ڕنه‌وه‌ له‌وانه‌یه‌ پێچه‌وانه‌ی ئه‌و دیارده‌یه‌ ڕوو بدات: برازیل له‌ سه‌ره‌تای دوو هه‌زاردا ده‌وڵه‌تێکی فه‌ریکه‌ دێمۆکرات بوو، که‌سانی که‌مژماری خاوه‌ن سه‌رماف (ئیمتیازداران) ده‌یانتوانی به‌ پاره‌ خۆیان له‌ دادگه‌ ده‌رباز بکه‌ن و به‌رزتر بوون له‌ قانوون. زۆرینه‌ی هه‌ژاریش له‌ زۆر ڕوه‌وه‌ ژێرکه‌وته‌ بوو – بۆ نموونه‌ تاوانی کوشتن له‌ گه‌ڕه‌که‌ هه‌ژارنشینه‌کانی São Paulos که‌ هه‌رگیز په‌یجۆرییان لێ نه‌کرا.‌

ده‌وڵه‌تی ده‌ستووربه‌ند پێشمه‌رجه‌ بۆ دابین کردنی ئاشتییه‌کی جێگیر له‌ نێوان چین، نه‌ته‌وه‌ و گرووپی دینی جیاوازدا. ئه‌م ئاشتییه‌ش

[1] -بڕوانه‌ ل 245 و هی دیکه‌ی:

Adam Przeworski, “Demokrati som möjligt utfall av konflikter” – Idéer om demokrati Tidens förlag 1992.

Share:Email this to someoneShare on FacebookShare on Google+Tweet about this on TwitterShare on LinkedInPrint this page
Posted in ئاستی میللی, پاشخان