بژاره‌کانی ئازاد و نه‌وزاد

مه‌به‌ست
– به‌م دیلێمما (کێشه‌ی دووسه‌ره‌) یه‌، جیاوازیی نێوان «بڕیارێکی کۆبه‌ند» (بڕیارێک هه‌موو په‌یوه‌ست پابه‌ندی بێ) و «بێنه‌وربه‌ره‌ی ئازادانه» پێشان ده‌دات
– بژاره‌کانی دیکه‌ی پڕۆسه‌ی دێمۆکراسی پێشان ده‌دات – ئانارکی و چاودێری – پێشانیشی ده‌دات چۆن ئه‌و بژارانه‌ زووتر خۆ ده‌ده‌ن به‌ده‌سته‌وه‌ وه‌ک چاره‌سه‌ری دێمۆکراتانه‌.

1) داستانی ئازاد و نه‌وزاد

هه‌بوو نه‌بوو سێ کوڕ هه‌بوون خه‌ریکی گه‌مان بوون. له‌ ناکاو سێوێکیان بینی.

–         ئازاد هاواری کرد، بۆ منه‌!

–         نه‌وزاد گوتی، نه‌خێر وا نییه‌، خۆ هه‌ر تۆ نه‌ت بینی!

–         ئازاد گوتی: نه‌خێر. به‌ڵام من یه‌که‌م جار گوتم هی منه‌.

–         نه‌وزاد گوتی: ئه‌مه‌ دادپه‌روه‌ری نییه‌. خۆ تۆ به‌ ته‌نیا بڕیاری ئه‌م باسه‌ ناده‌یت!

–         ئازاد گوتی: سێوه‌که‌ هی منه‌! و مستێکی دا له‌ چاوی نه‌وزاد.

خه‌ریک بوو ببێته‌ هه‌را، پیاوێکی ڕێبوار ئاگای له‌ باسه‌که‌یان بوو، که‌وته‌ نێوانیان:

–         کوڕینه‌ نابێ شه‌ڕ بکه‌ن، شه‌ڕ هه‌ر شه‌ڕی لێ ده‌زێ.

–         ئازاد گوتی: سێوه‌که‌ هی منه‌. من یه‌که‌م جار هاوارم کرد.

–         نه‌خێر، وه‌ها نابێ. ئێمه‌ ده‌بێ به‌ یه‌کسانی به‌شی بکه‌ین.

کابرا باڵی هه‌ردووکیانی گرت و گوتی:

–         کوڕینه‌ ئێوه‌ ده‌بێ کێشه‌کانتان به‌ بێنه‌وبه‌ره‌ چاره‌سه‌ر بکه‌ن. ده‌بێ فێری سازش بن.

ئازاد و نه‌وزاد به‌ دیار گوته‌کانی کابراوه‌ سه‌رسام مان. کابرا بۆ ڕوون کردنه‌وه‌ گوتی:

–         له‌ سازشدا، بۆ پێکهاتن، هه‌ردوو لا نیوه‌ڕێ به‌ره‌و یه‌کتر ده‌چن.

دوو کوڕه‌که‌ هه‌ر وه‌ها به‌ سه‌رسامی لێیان ده‌ڕوانی.

–         ئه‌وه‌ چییه‌؟ بۆ تێ ناگه‌ن؟ یه‌کتان هه‌موو سێوه‌که‌ی ده‌وێت و ئه‌وه‌ی دیکه‌ نیوه‌ی. خۆ ده‌زانن وه‌ها نابێ. ئێوه‌ کوڕی باشن و دۆستیشن. ئاده‌ی ئازاد تۆ ده‌بێ نه‌وزاد ڕازی بکه‌یت و چاره‌کێک له‌ سێوه‌که‌ی بده‌یتێ و له‌مه‌ولاش دۆستایه‌تیتان هه‌ر به‌رده‌وام بێ.

پرسیار ئه‌وه‌یه‌ ئه‌وجا چی ڕووی دا!

2) کووره‌هه‌نگ

له‌م داستانه‌دا چی جێی نه‌سه‌لماندنه‌؟ داوا له‌ به‌شداربوان بکه‌ دوو سێ خوله‌ک، ده‌سته‌ ده‌سته‌ مشتومڕی له‌سه‌ر بکه‌ن (بچنه‌ کووره‌هه‌نگه‌وه‌ – بڕوانه‌ پاشکۆی مێتودنامه‌‌) و که‌ماسییه‌کانی داستانه‌که‌ بخه‌نه‌ ڕوو. خاڵه‌کان له‌سه‌ر پارچه‌ کاخه‌زێکی گه‌وره‌ تۆمار بکه‌. ئاگات لێیان بێ و بزانه‌ په‌یوه‌ندییان هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ هه‌نگاوه‌کانی خاڵی داهاتوو.

3) ئاخاوتن

ئه‌م خاڵانه‌ی خواره‌وه‌ ده‌خرێنه‌ دووتوێی ئاخافتنه‌وه‌. لێره‌شدا سوود له‌ «هێڵکاریی شێوازه‌ جیاوازه‌کانی فه‌رمانڕه‌وایی» (بڕوانه‌ سه‌ره‌دێڕی «ئه‌لفوبێی دێمۆکراسی») وه‌ربگره‌ بۆ ڕوون کردنه‌وه‌ی مه‌به‌ست.

گوتار و کرداری کابرا یه‌ک ناگرنه‌وه‌: باس له‌ بێنه‌وبه‌ره‌ ده‌کات به‌ڵام له‌ ڕاستیدا چاره‌سه‌رێکی خۆی ده‌کاته‌ فه‌رمان. چاودێری ده‌نوێنی و پێشنیازێک که‌ بریتییه‌ له‌ «بڕیارێکی کۆبه‌ند» وه‌ک چاره‌سه‌ر به‌سه‌ر کوڕه‌کاندا ده‌سه‌پێنێ: «ئاده‌ی ئازاد تۆ ده‌بێ نه‌وزاد ڕازی بکه‌یت و چاره‌کێک له‌ سێوه‌که‌ی بده‌یتێ و دۆستایه‌تیی خۆتان بپارێزن». پێشنیازه‌که‌شی سه‌رچاوه‌ له‌ داخوازیی یه‌که‌می کوڕه‌کانه‌وه‌ ده‌گرێ: ئازاد هه‌موو سێوه‌که‌ی ده‌وێ و نه‌وزاد نیوه‌ی.
ئازاد ڕێسای «خۆم یه‌که‌م بووم…» ده‌کاته‌ پێوه‌ر. پێی وا نییه‌ باسی سێوه‌که‌ بابه‌تێکی هاوکۆیه‌ و پێویستی به‌ بێنه‌وبه‌ره‌ و بڕیاره‌. ویستی خۆی ده‌سه‌پێنی و په‌نا ده‌باته‌ به‌ر توندوتیژی.
نه‌وزاد پێی وایه‌ سێوه‌که‌ به‌باتێکی هاوکۆیه‌: «خۆ تۆ به‌ ته‌نیا بڕیاری ئه‌م باسه‌ ناده‌یت!». گه‌رچی ئه‌میش ئاماده‌یه‌ بیکاته‌ شه‌ڕه‌ مسته‌کۆڵه‌ به‌ڵام داوای دادپه‌روه‌ریش ده‌کات: «ئه‌مه‌ دادپه‌روه‌ری نییه».
کوڕی سێیه‌م که‌ له‌ سه‌ره‌تای داستاندا باسی هات، کوا؟ له‌وه‌ ده‌چێ خۆی به‌ به‌شدار نه‌زانێت له‌م باسه‌دا، ئه‌ندامێکی ئه‌م ده‌سته‌یه‌ نییه‌.

وردبوونه‌وه‌ له‌و چوار خاڵه‌ پرسیاری زۆری لێ ده‌زێ. بۆ ئه‌وه‌ی زنجیره‌ی پرسیار و وه‌ڵامدانه‌وه‌ له‌ بابه‌ت لامان نه‌ده‌ن و سووره‌داو له‌ده‌ست نه‌ده‌ین، وه‌ها باشه‌ چه‌مکی «به‌فرانگه» (یه‌خچاڵ، سه‌للاجه‌) بخه‌یته‌ کار (بڕوانه‌ پاشکۆی مێتودنامه‌).

4) گفتوگۆ

چاره‌سه‌ری دێمۆکراتانه‌ پێشمه‌رجی هه‌یه‌:

– په‌یوه‌ستێک تێیدا دۆز هه‌یه‌ وه‌ک بابه‌تێکی هاوکۆ ده‌ژمێردرێ، با بۆچوونی جیاوازیش هه‌بێ بۆ چاره‌سه‌ریان
– ئه‌ندامانی ئه‌م په‌یوه‌سته‌ ئاماده‌ن نۆڕمی «ڕه‌چاو گرتنی یه‌کسان» و ڕێسای «سه‌رفه‌رازیی که‌سه‌کی» به‌سه‌ر خۆیاندا پیاده‌ بکه‌ن
– هه‌موو که‌سێکی ئه‌م په‌یوه‌سته‌ ئاماده‌یه‌ په‌یڕه‌وه‌ی بڕیاری هاوکۆ بکات، بڕیاره‌که‌ی به‌دڵ بێت یان نه‌بێت.

ئایه‌ هیچ ده‌رفه‌ت هه‌یه‌ بۆ چاره‌سه‌رێکی ئاشته‌وا و دێمۆکراتانه‌ی ئه‌م کێشه‌یه‌؟

سه‌رنج – ئه‌م داستانه‌ ده‌شێ بکرێته‌ نموونه‌ بۆ دیارده‌ی گشتیتر. هه‌ر بۆ نموونه‌، ئازاد بگۆڕه‌ به‌ سه‌ربیا، نه‌وزاد بگۆڕه‌ به‌ بۆسنیا، کوڕه‌ خامۆشه‌که‌ به‌ کرواتیا، پیاوی ناوبژیوانیش به‌ «ناتۆ». دۆزێکی چاره‌سه‌ری ناکۆکی دێته‌ به‌رهه‌م له‌ هه‌مان شێواز. «په‌یماننامه‌ی دایتۆن Dayton» ی ساڵی 1994، چاره‌سه‌رێکی له‌م جۆره‌ی سه‌پاند به‌سه‌ر لایه‌نه‌ به‌گژیه‌کدا چووه‌کانی یوگۆسلۆڤاکیای جاران – جیاوازییه‌کیش هه‌یه‌: «مامه‌ ناتۆ» نه‌ک هه‌ر داوای لێ کردن له‌ داهاتووشدا هه‌ر ده‌بێ کۆک بن، بگره‌ داواشی کرد له‌ وه‌ڵاتی بۆسنیادا فه‌رمانڕه‌واییه‌کی دێمۆکراتانه‌ی هاوکۆی هه‌موو نه‌ته‌وه‌ په‌یوه‌ندیداره‌کان بێته‌ دامه‌زراندن. به‌شداربوان هان بده‌ نموونه‌ی دیکه‌ی نوێ یان کۆن بهێننه‌ به‌رباس.

ڕاهێنانی «جه‌خت له‌سه‌ر ڕۆژه‌ڤ» شێوازێکی دیکه‌ی داستانی «ئازاد و نه‌وزاد» ه‌.

Share:Email this to someoneShare on FacebookShare on Google+Tweet about this on TwitterShare on LinkedInPrint this page
Posted in ئه‌لفوبێی دێمۆکراسی, پیاده‌كردن‏