Blog Archives

هه‌موو مێتوده‌کان داگره‌!

فه‌رموو هه‌موو مێتوده‌کان له‌م فایه‌له‌دا داگره‌ Visa som PDF

Share:Email this to someoneShare on FacebookShare on Google+Tweet about this on TwitterShare on LinkedInPrint this page
Posted in na

داگرتن

فه‌رموو سه‌رله‌به‌ری ئه‌م به‌رنامه‌یه‌ به‌ پیدیف داگره‌: «ئه‌لفوبێی دێمۆکراسی»

Share:Email this to someoneShare on FacebookShare on Google+Tweet about this on TwitterShare on LinkedInPrint this page
Posted in na

جه‌خت له‌سه‌ر ڕۆژه‌ڤ

مه‌به‌ست

ڕوون کردنه‌وه‌ی گرفتی ڕۆژه‌ڤه‌ له‌ ڕێی ڕووماڵ کردنی دۆزه‌ سیاسییه‌کانی سێره‌ی گرووپ .

پاشخان

سێ کوڕ شه‌ڕیان بوو له‌سه‌ر سێوێک. بابایه‌ک په‌یدا بوو، هاواری لێ کردن:

– کوڕینه‌، نابێ شه‌ڕ بکه‌ن. شه‌ڕ ته‌نها شه‌ڕی به‌ده‌مه‌وه‌یه‌.

– ئازاد گوتی: جا به‌ تۆ چی، پیره‌مێرد!

– چۆن به‌ من چی، من مامۆستام له‌م فێرگه‌یه‌دا.

– ئازاد گوتی: ئه‌وجا چی؟

– له‌م فێرگه‌یه‌دا ڕێ به‌ شه‌ڕ نادرێ.

– نه‌وزاد گوتی: ئه‌وجا چی؟

– ئای! ئه‌مه‌ بڕیاری ئه‌نجومه‌نی فێرگه‌یه‌ و به‌ شێوازێکی دێمۆکراتانه‌ دراوه‌.

– ئاها! ئه‌دی تۆ ده‌زانیت ئێمه‌ کێین؟ ئێمه‌ «کۆمکاری سێ شاسواره‌ین» و پاش هه‌ڵسه‌نگاندنێکی ژیرانه‌، کۆده‌نگ بڕیارمان دا جه‌نگێکی سه‌روه‌رانه‌ به‌رپا بکه‌ین له‌ پێناو سێوه‌که‌دا.

ده‌شێ دۆزی ڕاستینه‌ ده‌رباره‌ی بابه‌تی گرینگتر بێ. به‌ڵام مه‌به‌ست گه‌ر ئه‌وه‌نده‌ نه‌بێ خۆ له‌ شه‌ڕ لاده‌ین، بگره‌ خۆ له‌ که‌سانی خۆسه‌پێنیش لاده‌ین، ئه‌وا به‌ ئاسانی گرفتی له‌م بابه‌ته‌ دێته‌ ڕێ: لایه‌نه‌کانی ناکۆک سه‌ربه‌ په‌یوه‌ستی جودان و خۆیان به‌ خاوه‌ن ماف ده‌زانن. ئه‌م گرفتی ڕۆژه‌ڤه‌ ده‌کرێ چاره‌ بکرێ گه‌ر لایه‌نه‌کان ساختارێکی هاوکۆی دێمۆکراتانه‌ بسه‌لمێنن. بۆ نموونه‌:
– ڕێساکانی فێرگه‌ له‌ جڤینێکی به‌رفره‌واندا بدرێ، تێیدا هه‌م ئه‌نجومه‌نی فێرگه‌ و هه‌م «شاسواره‌کان» وه‌ک هاوزێدی یه‌کسان به‌شدار بن.
– ڕێساکان له‌ لایه‌ن ئۆرگانێکه‌وه‌ بدرێ ئه‌ندامه‌کانی نوێنه‌ری هه‌ڵبژارده‌ی هه‌موو لایه‌نه‌کان بن و به‌ شێوه‌یه‌کی دێمۆکراتانه‌ هاتبنه‌ هه‌ڵبژاردن.

1. تێمای به‌ر سێره‌
«پرسی هه‌نووکه‌یی که‌ گرینگه‌ چاره‌ سه‌ر بکرێن».
2. ڕووماڵ کردن
گرووپ پێک بهێنن ئه‌وپه‌ڕی 6 ئه‌ندام بن. هه‌ر ئه‌ندامێک 5 پرسی هه‌نووکه‌یی، هه‌ر دانه‌ی له‌سه‌ر کاخه‌زێکی Post-It بنووسێت.
3. پۆلێن و پێشه‌می

— له‌ هه‌ر گرووپێکدا، ئه‌ندامان پرسه‌کانی خۆیان بۆ یه‌کتر باس ده‌که‌ن و کاخه‌زه‌کان ده‌سته‌ ده‌سته‌ جودا ده‌که‌نه‌وه‌. کاخه‌زی هاوپرسیار ده‌خرێنه‌ سه‌ر یه‌ک.
— هه‌موو ئه‌ندامێک نیشانه‌ی X ێک ده‌دات له‌و پرسانه‌ی پێی وایه‌ ده‌بێ له‌پێشتر بن
— به‌گشتی گرووپه‌که‌ هه‌فت کاخه‌ز هه‌ڵده‌بژێرن له‌وانه‌ی زۆرترین X یان هه‌یه‌ بۆ هه‌ڵسه‌نگاندنی داهاتوو

4. هه‌ڵسه‌نگاندنی بارودۆخی ئێستا

پێشه‌می دانی هاوکۆ به‌ پرسی گرینگی ئه‌مڕۆ، چۆن و له‌ کوێ ده‌کرێ؟ هه‌ر یه‌ک له‌و هه‌فت پارچه‌ کاخه‌زه‌ی هاته‌ هه‌ڵبژاردن له‌ ستوونێکی ئه‌م خشته‌یه‌دا جێگیر بکه‌ن.

1- که‌سه‌کی – له‌ لایه‌ن به‌شداربوانه‌وه‌

2- نێوخۆ – له‌ نێو ئه‌و گرووپ و سازمانه‌ی ئه‌ندامه‌کان تێیدا به‌شدارن

3- بێنه‌وبه‌ره‌ – له‌گه‌ڵ لایه‌نێکی ده‌ره‌کی به‌ڵام نه‌ک بڕیاری فه‌رمانگه‌ی ده‌سه‌ڵات

4-6 بڕیاری شاره‌وانی (کۆمیون)، میللی یان نێوده‌وڵه‌تی – بۆ پرسی وه‌ها که‌ پێویستی به‌ بڕیاری یه‌ک له‌و ئاستانه‌ هه‌یه‌

7- ناڕوونه‌ – ئه‌م ستوونه‌ بۆ ئه‌و پرسانه‌یه‌ که‌ جێگه‌یان ئاشکرا نییه‌

 

1

2

3

4

5

6

7

که‌سه‌کی
نێوخۆ
ته‌نها بێنه‌وبه‌ره‌
 بڕیاری شاره‌وانی
بڕیاری میللی
بڕیاری نێوده‌وڵه‌تی
ناڕوونه‌

 

5. شرۆڤه‌ی هاوکۆ

ئه‌نجامی کاری گرووپه‌کان به‌راورد بکه‌ن. جه‌خت بخه‌نه‌ سه‌ر دۆزه‌ سیاسییه‌کان (ستوونی 3-7) و هه‌وڵ بده‌ن دۆزه‌ «ناڕوون» ـه‌کان ساخ بکه‌نه‌وه‌:

– ئایه‌ تێکه‌ڵه‌ی بڕیاری فره‌ئاسته‌؟ بارودۆخی وه‌ها چۆن چاره‌ ده‌کرێ بێ ئه‌وه‌ی تووشی کێشه‌ی «به‌ستێنی ده‌سه‌ڵات» بین (واته‌ بواری ده‌سه‌ڵاتی ئه‌مه‌ یان هی ئه‌و)؟
– له‌م ڕۆژگاره‌دا هیچ په‌یوه‌ستێک هه‌یه‌ ئه‌م پرسه‌ی له‌ ڕۆژه‌ڤی خۆیدا هه‌بێ؟ گه‌رنا، کامه‌ ستراتیژ بگرینه‌ به‌ر باشه‌ بۆ ئه‌وه‌ی له‌ ئایه‌نده‌دا چاره‌سه‌ر بکرێت؟

تێبینی

زۆر جار «گرفتی ڕۆژه‌ڤ» بۆ خۆی سه‌خت و ئاڵۆزه‌ بۆیه‌ به‌ ئاسانی گرووپه‌کان ناتوانن ستوون بۆ هه‌موو پرسه‌کان بدۆزنه‌وه‌. هیج په‌یوه‌ستێک نییه‌ – ته‌نانه‌ت ده‌وڵه‌تانی سه‌روه‌ریش – هێنده‌ خۆفه‌رمان بن ئه‌ندامانی بتوانن کۆنترۆڵیان هه‌بێ به‌ سه‌ر «ڕۆژه‌ڤێکی ته‌واو کراوه» -دا که‌ ڕێیان بدات هه‌ر دۆزێکی مه‌به‌ستیان بێ بیخه‌نه‌ به‌رباس.

زۆر جار میلله‌تێک تووشی گێچه‌ڵ ده‌بێ له‌ ئه‌نجامی کاری لایه‌نێکی ده‌ره‌کی. جاریش هه‌یه‌ لایه‌نی ده‌ره‌کی ده‌که‌وێته‌ به‌رتاوی بڕیاری ئه‌م په‌یوه‌سته‌. ئه‌م گرفته‌ – ی جیاوازیی میلله‌ت و که‌سانی په‌یوه‌ندیدار (بڕوانه‌ چاپته‌ری «ئه‌لفوبێی دێمۆکراسی») – به‌گشتی ده‌کرێ چاره‌ بکرێ گه‌ر:
– هه‌ر که‌سێک ده‌ستڕه‌سی هه‌بێ بۆ چه‌ند په‌یوه‌ستێک که‌ گشتیان وێکڕا ده‌سه‌ڵاتی بڕیاردانیان هه‌یه‌ له‌ هه‌موو دۆزه‌ گونجاوه‌کاندا و
– ئه‌و په‌یوه‌ستانه‌ بڕیار له‌ هه‌مان جۆر پرسیاردا نه‌ده‌ن

فێده‌رالیزم
ئه‌میان سیسته‌مێکه‌ تێیدا نهۆمی ته‌واو جیاوازی بڕیار هه‌یه‌. بۆ نموونه‌ ده‌وڵه‌ت که‌ تاڕاده‌یه‌ک یه‌که‌ی سه‌ربه‌خۆیه‌ و خاوه‌نی ڕۆژه‌ڤی تاڕاده‌یه‌ک کراوه‌یه‌، له‌ بواری جیاوازی وه‌ک فێرکاری، کاروباری جڤاکی، ساخڵه‌می و هتد بڕیار دابه‌ش ده‌کات به‌سه‌ر یه‌که‌ی دیکه‌ له‌ نهۆمی ژێرتردا، وه‌ک شاره‌وانی. ئه‌م یه‌که‌ بچووکانه‌، ڕۆژه‌ڤی «سنووردار» یان ده‌بێ: هه‌ر یه‌که‌یان بواری پرسی تایبه‌تی خۆی هه‌یه‌ بڕیاری تێدا بدات.

ئه‌وجا به‌ هه‌مان شێوه‌، ده‌وڵه‌تان ده‌توانن دۆزی دیکه‌ی باڵاتر – وه‌ک ئاساییش، بازرگانی و هتد- به‌ په‌یوه‌ستی مه‌زنتری نێوده‌وڵه‌تی بسپێرن.
ئه‌م سیسته‌مه‌ی خاوه‌ن یه‌که‌ی جیاواز له‌ نهۆمی بڕیاری جیاوازدا ده‌کرێ ببێته‌ سیسته‌مێکی فه‌ریکه‌ دێمۆکرات، گه‌ر:

– یه‌که‌کان له‌ ساختارێکی ڕوون و ڕێکوپێکی فێده‌رالدا گرێدراوی یه‌ک بن، و له‌وێدا
– ڕۆژه‌ڤ له‌ نهۆمێکی ژێره‌وه‌دا تاڕاده‌یه‌ک کراویه‌ به‌ڵام له‌ نهۆمی دیکه‌دا ته‌واو سنوورداره‌

زۆر جار ئا لێره‌دا کورتی دێنێ. مرۆڤ که‌ نه‌زانێت کێ چی ڕاده‌سپێرێ به‌ کێ، دیاره‌ که‌س نابێته‌ به‌رپرس. دۆزی گرینگیش ده‌مێنن بێ ئه‌وه‌ی جێگه‌یان دیار بێ.

ئه‌م «گرفتی ڕۆژه‌ڤ» ـه‌ له‌ سیسته‌می مه‌زنی نوێنه‌رسالاردا – که‌ مه‌ودای نێوان ده‌سه‌ڵاتداران و میلله‌ت تێیدا فره‌وانتره‌ – خراپتر ده‌بێ. گه‌ر نوێنه‌ران لێیان بگۆڕێ و ببن به‌ «ئه‌وانه‌ی سه‌ره‌وه» که‌ خه‌ریکی خه‌می خۆیانن، ڕێگه‌ خۆش ده‌بێ بۆ «نا-‌‌چاره‌سه‌ر» ی خاترگیری و به‌وه‌ش نۆڕمی «ڕه‌چاو گرتنی یه‌کسان» ته‌نها بازنه‌ی خۆیان ده‌گرێته‌وه‌ و ڕێبه‌ری کاریزمادار وه‌ڵات له‌ «ڕێسای سه‌رفه‌رازیی که‌سه‌کی» پاک ده‌کاته‌وه‌.

Share:Email this to someoneShare on FacebookShare on Google+Tweet about this on TwitterShare on LinkedInPrint this page
Posted in na , ئاستی نێوده‌وڵه‌تی, پیاده‌كردن‏

ده‌وڵه‌تی فه‌ریکه‌ دێمۆکرات و ده‌وڵه‌تی ده‌ستووربه‌ند

مه‌به‌ست
– له‌ ڕێی دۆخێکی نموونه‌وه‌ ده‌رفه‌ت بده‌ به‌شداربوان ورد ببنه‌وه‌ له‌ په‌یوه‌ندیی نێوان ده‌وڵه‌تی ده‌ستووربه‌ند ”Rule of law” و ده‌وڵه‌تی فه‌ریکه‌ دێمۆکرات‌.

1) فوتبۆڵ – گه‌مه‌ی نێوان سوێد و دانمارک
سه‌ره‌تای هاوینی 2007 ـه‌ و گه‌مه‌ی سه‌رکه‌وتنه‌ بۆ جامی ئه‌ورووپا‌، له‌ دانمارک، سوێد به‌رانبه‌ر دانمارک یاری ده‌کات. سوێد زوو که‌وته‌ خۆی و سێ گۆڵی کرد. دانمارک له‌ به‌شی دوه‌می گه‌مه‌که‌دا به‌ سێ گۆڵ هاته‌وه‌ مایه‌. ئه‌م دوو تیپه‌ که‌ له‌ مێژه‌ ڕکابه‌ری سه‌ختی یه‌کن، یارییه‌کی زۆر جوانیان کرد و سه‌رنجی ئه‌و 42 هه‌زار بینه‌ره‌یان ته‌واو ڕاکێشا. له‌ خوله‌کی 89‌ی گه‌مه‌که‌دا، یاریزانێکی دانمارکی کرایه‌ ده‌ره‌وه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی مستێکی له‌ سکی یاریزانێکی سوێدی دا – بڕیار بوو په‌نه‌ڵتییه‌ک بدرێته‌ سوێد.

ته‌ماشاچییه‌کی دانمارکی دابه‌زییه‌ یاریگه‌ و به‌ر له‌وه‌ی پاسه‌وانگه‌ل ڕێی لێ بگرن په‌لاماری بژیوانی دا. بژیوان گه‌مه‌ی بڕی و بردنه‌وه‌ی 3-0 دا به‌ سوێد.

Read more ›

Share:Email this to someoneShare on FacebookShare on Google+Tweet about this on TwitterShare on LinkedInPrint this page
Posted in na , ئاستی میللی, پیاده‌كردن‏

فراژووتنی دێمۆکراتانه‌ی سازمان

کۆنفه‌رانسی دیالۆگ

گرووپی ئامانج

سازمانه‌کانی به‌شداربوان

مه‌به‌ست

• دیاری کردنی که‌ماسیی دێمۆکراتانه‌ له‌ سازمانه‌که‌ی خۆمدا

• داڕشتنی «پلانی کار» بۆ چاره‌سه‌ر کردنی ئه‌و که‌ماسییانه‌

کۆنفه‌رانسی دیالۆگ (بڕوانه‌ پاشکۆی مێتودنامه‌) بریتییه‌ له‌ سێ سووڕی ئاخافتن له‌ ده‌وری چه‌ندین مێزی خاوه‌ن 5-6 کورسی. هه‌ر مێزێک «خودان» (خاوه‌ن) ی خۆی هه‌یه‌. پاش هه‌ر سووڕێکی گفتوگۆ، جگه‌ له‌ «خودان»، هه‌موو به‌شداران مێز ده‌گۆڕن. ئه‌رکی «خودان»:

•  فۆرمی پێویستی ئه‌م کۆنفه‌رانسه‌ به‌سه‌ر به‌شداربواندا دابه‌ش بکات و له‌ کاتی سێ سووڕه‌که‌ی گفتوگۆدا مێزه‌که‌ی خۆی جێ نه‌هێڵێ

• یاریده‌ی به‌شداربوان بدات، ڕێساکانیان بۆ ڕوون بکاته‌وه‌ و ده‌رفه‌تی گفتوگۆیان بۆ ساز بکات

• که‌سێک دیاری بکات به‌ «زه‌نگژه‌ن»، کات بۆ ده‌سته‌که‌ بگرێت، که‌ پێنج خوله‌کی ما بۆ کۆتای گفتوگۆ، ده‌سته‌که‌ ئاگادار بکاته‌وه‌ و ئه‌وجا که‌ کات نه‌ما دیسان به‌ده‌نگ بێ.

• له‌ سووڕی دوه‌م و سێیه‌مدا، سه‌ره‌تا پوخته‌یه‌کی گفتوگۆی بازنه‌ی پێشوو بۆ ئه‌م بازنه‌یه‌ ڕوون بکاته‌وه‌.

گفتوگۆی یه‌که‌م (گرووپی بنه‌ما)

بارۆمێته‌ری سازمان

• به‌شداربوان هه‌ر که‌س به‌ جودا «دێمۆمێته‌ر» (بارۆمێتری دێمۆکراتی) پڕ ده‌که‌نه‌وه‌ و نمره‌ڕێژی ده‌که‌ن (نمره‌ی بۆ داده‌نێن) / 10 خوله‌ک

• کۆ کردنه‌وه‌ی کاری هه‌موو بازنه‌ی مێزه‌که‌ له‌سه‌ر فۆرمی هاوپێچ. چی ده‌توانین بگۆڕین؟ کامه‌ قۆناخی «پڕۆسه‌ی بڕیاردان» لای ئێمه‌ پێویستی به‌ کاری زیاتره‌؟ / 15 خوله‌ک

• به‌شداربوان وێکڕا له‌ »چێکلیستی دێمۆکراتانه» ورد ده‌بنه‌وه‌. ئایه‌ هیچ «داموده‌زگه» یه‌ک له‌ نێو سازمانه‌که‌ی ئێمه‌دا هه‌یه‌ ڕێبه‌ست بێ له‌ پڕ کردنه‌وه‌ی یه‌ک له‌ «مه‌رجه‌کانی دێمۆکراسی»؟ / 20 خوله‌ک

گفتوگۆی دوه‌م (گرووپی تێهه‌ڵکێش- هه‌ر ئه‌ندامێکی، زووتر سه‌ربه‌ گرووپێکی جودای بنه‌ما بوه‌)

ڕووماڵ کردنی ده‌رامه‌د و کۆسپ / 30 خوله‌ک

• «خودان» پوخته‌یه‌ک له‌ گفتوگۆی «بارۆمێتری سازمان» ده‌گێڕێته‌وه‌ و ڕوونی ده‌کاته‌وه‌ کامه‌ قۆناخ «گرووپی بنه‌ما» ده‌یانه‌وێت پتر کاری له‌سه‌ر بکه‌ن

• شرۆڤه‌کاریی SWOT (بڕوانه‌ پاشکۆی مێتودنامه‌)

1- لێره‌دا ڕێبه‌ر و که‌سانی چالاکی سازمانه‌که‌ ده‌خرێنه‌ سه‌ر «به‌ستێنی ناوه‌کی». ئه‌ندامانی دیکه‌، گرووپی ئامانج و که‌سانی دیکه‌ له‌ »به‌ستێنی ده‌ره‌کی» داده‌نرێن.

2- له‌ هه‌ر خانه‌یه‌کدا لایه‌نی که‌م سێ هۆکار ده‌نووسرێ.

  هێزی ناوه‌کی

  لاوازیی ناوه‌کی

  ده‌رفه‌تی ده‌ره‌کی

  هه‌ڕه‌شه‌ی ده‌ره‌کی

 

 

گفتوگۆی سێیه‌م (گرووپی بنه‌ما)

نه‌خشه‌ی پلانی کار

• «خودان» پوخته‌یه‌ک ڕوون ده‌کاته‌وه‌ له‌ ڕووماڵ کردنی «گرووپی تێهه‌ڵکێش» بۆ دۆزینه‌وه‌ی هه‌م به‌ربه‌ست و هه‌م هۆکاری به‌هێز و یاریده‌ری گۆڕانکاری. ده‌رفه‌ت ده‌درێته‌ به‌شداربوان بۆ ده‌ستکاری و پڕ کردنه‌وه‌. گفتوگۆیه‌کی کورت: مرۆڤ چۆن ده‌توانێ سوود له‌ خاڵه‌ به‌هێزه‌کان وه‌ر بگرێت و چۆن لاوازه‌کان چاره‌سه‌ر بکات؟

• به‌شداربوان دێن و گۆڕانکاریی مه‌به‌ست له‌ شێوه‌ی ئامانجدا دیاری ده‌که‌ن و ئه‌وجا پلانێکی کاری سێ هه‌نگاوی بۆ داده‌ڕێژن.

  ئامانج:

  هه‌نگاوی یه‌که‌م:

  هه‌نگاوی دوه‌م:

  هه‌نگاوی سێیه‌م:

پێشکه‌شکارییه‌کی گه‌لده‌ست و گفتوگۆ

• تابلۆی شرۆڤه‌کاریی SWOT ی هه‌ر یه‌ک له‌ «گرووپه‌کانی بنه‌ما» به‌ دیواره‌کانه‌وه‌ هه‌ڵده‌واسرێن و له‌ ته‌کیاندا «پلانی کار» ی ئه‌و گرووپانه‌‌

• هه‌موو به‌شداربوانی کۆنفه‌رانس تابلۆکانی شرۆڤه‌ و «پلانی کار» ی هه‌موان به‌سه‌ر ده‌که‌نه‌وه‌

• هه‌موو به‌شدارێک بۆی هه‌یه‌ ئازادانه‌ «گوته» ـی هه‌بێ ده‌رباره‌ی هه‌ر خاڵێکی به‌لایه‌وه‌ سه‌رنجڕاکێشه‌ له‌ تابلۆکاندا

• ئه‌وجا کاتێک ته‌رخان بکه‌ن بۆ پرسیار و ڕاوێژ

هێڵ (بڕاونه‌ پاشکۆی مێتودنامه‌)

• ئه‌م کۆنفه‌رانسه‌ دنه‌ده‌ر بوو به‌لاتانه‌وه‌

• هیچ بیرۆکه‌ی نوێتان لێ ده‌ست که‌وت؟

Share:Email this to someoneShare on FacebookShare on Google+Tweet about this on TwitterShare on LinkedInPrint this page
Posted in na , ئاستی سازمان, پیاده‌كردن‏

پلاتفۆرمێکی دێمۆکرات

مه‌به‌ست

داوا له‌ به‌شداربوان بکه‌:
– پێک بێن له‌سه‌ر پلاتفۆرمێکی دێمۆکراتی هاوکۆ
– ئه‌و پلاتفۆرمه‌ به‌راورد بکه‌ن به‌ «پێوانه‌ی دێمۆکراسی»
– ئاستی دێمۆکراسی له‌ «پڕۆسه‌ی بڕیار» ی خۆیاندا هه‌ڵسه‌نگێنن

 

 1) بێنه‌وبه‌ره‌ و بڕیاردان له‌ ده‌سته‌ی کاردا

به‌شداربون به‌سه‌ر ده‌سته‌ی کاری جیاوازدا دابه‌ش بکه‌، هه‌ر ده‌سته‌یه‌ک 4-5 که‌س. هه‌ر ده‌سته‌یه‌ک سێ پارچه‌ کاخه‌زی A5 ی بده‌رێ، (گه‌ر بکرێ هه‌ر ده‌سته‌یه‌ک ڕه‌نگی جیاواز) له‌ سه‌ری نووسرابێ:

«چی پێویسته‌ بۆ ئه‌وه‌ی په‌یوه‌سته‌که‌ی ئێوه‌ به‌ شێوازێکی دێمۆکراتانه‌ بڕیار بدات؟ ڕێک بکه‌ون له‌سه‌ر 2-3 مه‌رج. هه‌ر مه‌رجێک له‌سه‌ر پارچه‌ کاخه‌زێک بنووسن. درشت بنووسن بۆ ئه‌وه‌ی له‌ دووریی چه‌ند مه‌تره‌وه‌ ببینرێ».

هه‌تا به‌شداربوان له‌ کاری خۆیان ده‌بنه‌وه‌، ڕێبه‌ری پۆل «چه‌رخی دێمۆکراسی» له‌سه‌ر کاخه‌زێکی گه‌وره‌ ده‌کێشێ و به‌ دیوارێکدا هه‌ڵی ده‌واسێ. ده‌بێ ڕووبه‌رێکی فره‌وان له‌ ده‌وری چه‌رخه‌که‌ کراوه‌ بێ چونکه‌ پاشان وه‌ڵامی به‌شداربوانی لێ ده‌درێ ده‌رباره‌ی «مه‌رجه‌کانی دێمۆکراسی».

2) گردبوونه‌وه‌ و پاشخان

ڕێبه‌ری پۆل قۆناخه‌ جیاوازه‌کانی «پڕۆسه‌ی بڕیار» به‌ یارمه‌تیی «چه‌رخی دێمۆکراسی» ڕوون ده‌کاته‌وه‌.

3) پێشکه‌ش کردنی پلاتفۆرمی دێمۆکراتی ده‌سته‌کانی کار

هه‌ر ده‌سته‌یه‌ک نوێنه‌رێکی خۆی دیاری ده‌کات بۆ ئه‌وه‌ی بچێته‌ پێش و «مه‌رج» ـه‌کانی خۆیان که‌ له‌سه‌ر کاخه‌زی A5 نووسراوه‌، نێزیک ئه‌و قۆناخه‌ی مه‌رجه‌که‌ ده‌گرێته‌وه‌، هه‌ڵواسن.
جاروبار مه‌رج هه‌یه‌ به‌ ئاسانی جێی نابێته‌وه‌ له‌ قۆناخێکی دیاریکراودا. له‌وانه‌یه‌ به‌شێک نه‌بن له‌ »پڕۆسه‌ی بڕیاردان»، به‌شێک بن له‌ »به‌ها بنه‌ڕه‌تییه‌کان». گه‌ر په‌یوه‌ندییان هه‌بوو به‌ »ده‌رکی ڕۆشناک» ـه‌وه‌ ئه‌وا ده‌خرێنه‌ نێوه‌ندی چه‌رخه‌که‌.
قۆناخ هه‌یه‌ له‌و مه‌رجانه‌ بێبه‌ش بێ؟

4) ورد کردنه‌وه‌ی «پێوانه‌ی دێمۆکراسی»

– ڕێبه‌ری پۆل، پێشکات «کێله‌ڕێ» ی داناوه‌ ده‌رباره‌ی «پێوانه‌ی دێمۆکراسی». ئه‌م پارچه‌ کاخه‌زانه‌، هه‌ر یه‌که‌یان، نێزیک قۆناخی خۆی له‌ »پڕۆسه‌ی بڕیار» دا هه‌ڵده‌واسرێ و به‌ کورتی ڕوون ده‌کرێته‌وه‌.

– ڕێبه‌ری پۆل، وه‌ڵامی ده‌سته‌کانی کار ده‌رباره‌ی پلاتفۆرمی دێمۆکرات به‌راورد ده‌کات به‌ «پێوانه‌ی دێمۆکراسی». زۆر جار پلاتفۆرمه‌کان به‌ ده‌سته‌واژه‌ی گشتیی وه‌ها ڕوون ده‌کرێنه‌وه‌، ڕێک دێن له‌گه‌ڵ پێوه‌ره‌کان.

5) هه‌ڵسه‌نگاندن: «پڕۆسه‌ی بڕیار» له‌ ده‌سته‌ی کاری خۆماندا و «پێوانه‌ی دێمۆکراسی»

هه‌ر ده‌سته‌یه‌ک به‌ هاوده‌نگی بڕیاری ڕێساکانی خۆی داوه‌. ئه‌وجا ئه‌م ئه‌م پڕۆسه‌یه‌ ده‌خرێته‌ هه‌ڵسه‌نگاندنه‌وه‌ به‌رانبه‌ر «پێوانه‌ی دێمۆکراسی».

«فۆرمی هه‌ڵسه‌نگاندن» دابه‌ش بکه‌ به‌سه‌ر ده‌سته‌کاندا بۆ ئه‌وه‌ی هه‌ر ده‌سته‌یه‌ک کاره‌که‌ی خۆی هه‌ڵسه‌نگێنێ.
له‌ هه‌موو پۆله‌که‌دا بگه‌ڕێ بزانه‌:

– که‌س باس له‌وه‌ ده‌کات ئایه‌ »کۆنترۆڵیان هه‌یه‌ به‌سه‌ر ڕۆژه‌ڤدا» (له‌ ڕاستیدا ڕێبه‌ری پۆل ئه‌م ڕۆژه‌ڤه‌ی داڕشتوه‌).

– هیچ ده‌سته‌یه‌ک هه‌یه‌ تێیدا هه‌موو ئه‌ندامان پێیان وه‌ها بێ له‌ بڕیارداندا وه‌ک یه‌ک ده‌ستڕۆ بن.

– ئه‌و خاڵه‌ چۆن یه‌کلا ده‌بێته‌وه‌ بێ ئه‌وه‌ی په‌نا به‌ریته‌ به‌ر ده‌نگدان؟

6) هێڵی کۆتا: «هێڵ» ێک ڕاکێشه‌ (بڕوانه‌ پاشکۆی مێتودنامه‌) و ئه‌وجا هه‌ر که‌سێک هه‌ڵوێست وه‌ر ده‌گرێ له‌م گریمانانه‌ی خواره‌وه‌:

– من ده‌زانم ئه‌و مه‌رجانه‌ چین بۆ ئه‌وه‌ی «پڕۆسه‌ی بڕیار» دێمۆکراتانه‌ بێ
– ده‌رفه‌تم هه‌بوو چالاکانه‌ به‌شداربم
– خۆشم لێ گوزه‌را

Share:Email this to someoneShare on FacebookShare on Google+Tweet about this on TwitterShare on LinkedInPrint this page
Posted in na , ئه‌لفوبێی دێمۆکراسی, پیاده‌كردن‏

په‌یوه‌ست

مه‌به‌ست

ده‌رفه‌ت بده‌ به‌شداربوان:
– پێشمه‌رج و بیرۆکه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌کانی دێمۆکراسی به‌سه‌ر خۆیاندا پیاده‌ بکه‌ن
– بیر بکه‌نه‌وه‌ له‌ واتای دروست کردنی په‌یوه‌ستی دێمۆکرات
– به‌ مێتودی «گه‌رمه‌کورسی» (بڕوانه‌ پاشکۆی مێتودنامه‌) گرژیی نێوان نۆڕمی «ڕه‌چاو گرتنی یه‌کسان» و «ڕێسای سه‌رفه‌رازیی که‌سه‌کی» بخه‌نه‌ به‌رهه‌ست.

1. قۆناخه‌کانی «شیرازه‌هۆن» له‌ پڕۆسه‌ی دێمۆکراسیدا

داوا له‌ به‌شدرابوان بکه‌ له‌ شێوه‌ی بازنه‌دا دابنیشن، بزانه‌ که‌ی دوا جار به‌م جۆره‌ دانیشتوون و چییان له‌لا باش بوه‌. به‌م جۆره‌ له‌گه‌ڵیان بدوێ:

ئه‌مه‌ شێوازێکه‌ له‌ په‌یوه‌ستی دێمۆکرات – هه‌مووتان له‌ یه‌ک ئاستدا. ڕوه‌و ناخ، پشته‌و ده‌ره‌وه‌، سه‌رنجتان ڕووی له‌ دۆزه‌کانی هاوکۆی خۆتانه‌. گه‌ر ئه‌ندامێکی نوێ بێته‌ ڕیزه‌وه‌ ده‌بێ هه‌موو ببزوون. به‌ڵام، ئایه‌ ئه‌م په‌یوه‌سته‌ ئه‌وه‌نده‌ دێمۆکراته‌ وه‌ک به‌ ڕوخسار دیاره‌؟

داوا له‌ به‌شداربوان بکه‌ بیردانه‌وه‌ی خۆیان بخه‌نه‌ گۆ. ئه‌وجا به‌رده‌وام به‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی ئایه‌ ده‌رفه‌ت هه‌یه‌ بۆ ئه‌م په‌یوه‌سته‌ ببێته‌ په‌یوه‌ستێکی دێمۆکرات. ئه‌وسا ده‌بێ وه‌ڵامی ئه‌م دوو ده‌سته‌ پرسیاره‌ بدرێته‌وه‌:

– ئێمه‌ کێین؟ چیمان هه‌یه‌ هاوکۆ بێ؟ بۆچی ڕێک ئێمه‌ لێره‌ دانیشتووین نه‌ک که‌سانی دیکه‌؟ ده‌کرێ هه‌رچی هات ببێته‌ ئه‌ندام؟ بێ هیچ مه‌رجێک؟

– ده‌سه‌ڵاتمان چییه‌؟ چی هه‌یه‌ ئێمه‌ بمانه‌وێت و بتوانین ئه‌نجامی بده‌ین؟ باسێک بتوانین بیخه‌ینه‌ ڕۆژه‌ڤه‌وه‌؟

لێره‌دا ناسنامه‌ی بنه‌ڕه‌تیی دێمۆکراتانه‌ پێشکه‌ش بکه‌:

2. قۆناخه‌کانی دیکه‌ له‌ پڕۆسه‌ی دێمۆکراسیدا

پوخته‌ی کاری هه‌نگاوی یه‌که‌م لێره‌ له‌ »چه‌رخی دێمۆکراسی» دا کۆ بکه‌وه‌. وشه‌ی «ئه‌ندامه‌تی» له‌ قۆناخی یه‌که‌م و «ڕۆژه‌ڤ» له‌ دوه‌مدا بنووسه‌. کورته‌یه‌کی «بێنه‌وبه‌ره» له‌ ژێر سه‌ردێڕی «به‌شداری» له‌ قۆناخی سێیه‌مدا و پاشان کورته‌یه‌کی «بڕیاردان» له‌ ژێر ناوی «بڕیار» له‌ قۆناخی چواره‌مدا تۆمار بکه‌. له‌ ناوه‌ندی چه‌رخه‌که‌شدا بنووسه‌ »ده‌رک». ئه‌میان له‌ هه‌موو قۆناخه‌کانی پڕۆسه‌که‌دا پێویسته‌.

3. فه‌رهه‌نگی نێو په‌یوه‌ست

«ئاخافتنی-گه‌رمه‌کورسی» (بڕوانه‌ پاشکۆی مێتودنامه‌: ) دامه‌زرێنه‌ ده‌رباره‌ی فه‌رهه‌نگی دێمۆکراتانه‌ له‌م په‌یوه‌سته‌ی ئێستا پێک هاتوه‌. گریمانه‌یه‌ک بخه‌ به‌رباس و داوای هه‌ڵوێست له‌ به‌شداربوان بکه‌. ئه‌وه‌ی گریمانه‌که‌ ده‌یسه‌لمێنێ هه‌ڵستێته‌ سه‌ر پێ، ده‌نا له‌سه‌ر کورسییه‌که‌ دانیشێت. یه‌کبه‌یه‌کی به‌شداربوان هان بده‌ دیدی خۆی ڕوون بکاته‌وه‌: بۆ دانیشتوه‌، بۆ وه‌ستاوه؟ لێره‌دا جێی گفتوگۆ و مشتومڕ نییه‌. گه‌ر ده‌رفه‌ت هاته‌ پێش ئاماژه‌ به‌ نۆڕمی «ڕه‌چاو گرتنی یه‌کسان» و «ڕێسای سه‌رفه‌رازیی که‌سه‌کی» بکه‌. شه‌ش – هه‌فت گریمانه‌ی ئه‌م لیسته‌یه‌ به‌کار بهێنه‌، گرینگه‌ یه‌که‌م و دوا خاڵیان له‌گه‌ڵ بێ.

1-         له‌ هه‌موو ده‌سته‌یه‌کدا، ڕێبه‌رێک هه‌یه‌

2-         کاتی بڕیاردان مرۆڤ ده‌بێ «به‌رژه‌وه‌ندیی گشتی» ڕه‌چاو بگرێ

3-         منم بڕیار به‌سه‌ر ژیانی خۆمدا ده‌ده‌م

4-         شێوازی «پشکی ته‌رخان – کۆتا Quota» بۆ پێشخستنی «یه‌کسانیی زایه‌ند» باشه‌

5-         لاوان ده‌بێ گوێ له‌ که‌سانی ته‌مه‌ندارتر بگرن

6-         من ده‌سه‌ڵاتم گه‌ره‌که‌

7-         له‌ هه‌موو سازمانێکدا، که‌سانی سه‌رته‌ڵ (ئه‌لیت، نوخبه‌) ده‌بنه‌ بڕیارده‌ر

8-         گه‌ر ژنێک پێی خۆش بێ ڕووپۆشی له‌سه‌ر بێ، ئازادیی خۆیه‌تی

9-         خه‌ڵک به‌گشتی بڕیاری ژیرانه‌ ده‌ده‌ن

10-    شیرازه‌یه‌کی زایه‌نده‌کی هه‌یه‌ ڕێ ده‌دات سته‌م به‌رانبه‌ر ئافره‌تان بکرێ

11-      مرۆڤ ده‌بێ ڕێز له‌و بڕیاره‌ بگرێ که‌ ده‌درێ، با پێیشی هه‌ڵه‌ بێ

سه‌رنج
– گریمانه‌کانی سه‌ره‌وه‌ له‌وانه‌یه‌ هه‌ست ورووژێنه‌ر بن
– زۆر جار نۆڕمی «ڕه‌چاو گرتنی یه‌کسان» و «ڕێسای سه‌رفه‌رازیی که‌سه‌کی» یه‌ک ناگرنه‌وه‌. تێبینی بکه‌ جار هه‌یه‌ مرۆڤ «مامناوه‌نده»، ده‌یه‌وێ هه‌م دانیشێ و هه‌م ڕاوه‌ستێ.
– «ئاخافتنی – گه‌رمه‌کورسی» بۆ خۆی ده‌ربڕینه‌ له‌ به‌ها بنه‌ڕه‌تییه‌کانی دێمۆکراسی: «مرۆڤ هان ده‌درێ بۆ وه‌رگرتنی هه‌ڵوێستی سه‌رفه‌راز و به‌ یه‌کسانیش ڕێز له‌ هه‌ڵوێستی هه‌موان ده‌گیرێ».

Share:Email this to someoneShare on FacebookShare on Google+Tweet about this on TwitterShare on LinkedInPrint this page
Posted in na , ئه‌لفوبێی دێمۆکراسی, پیاده‌كردن‏

سێ پرسیاری بنه‌ڕه‌تی ده‌رباره‌ی دێمۆکراسی

ڕۆژانه‌ له‌ بواری هه‌مه‌جۆردا بڕیار ده‌رده‌چێت خه‌ڵکانێکی زۆر ده‌گرێته‌وه‌. ئه‌م پڕۆسه‌ی بڕیاردانه‌ که‌ی ده‌بێ دێمۆکراتانه‌ بێ و ئه‌وه‌ش ده‌کاته‌وه‌ چی؟

له‌م پاشخانه‌ تیۆرییه‌دا «ئه‌لفوبێی دێمۆکراسی» پێشکه‌ش ده‌که‌ین بۆ چاره‌سه‌ری ئه‌و پرسیارانه‌. مۆدێله‌که‌ گشتییه‌ – له‌ ده‌سته‌یه‌کی کاری بچووکه‌وه‌ کارایه‌ هه‌تا ده‌گه‌یته‌ سازمانی جیهانگیری وه‌ک UN   – و بریتییه‌ له‌ سێ هه‌نگاو:

A.     سه‌ره‌تا ده‌بێ مرۆڤ له‌گه‌ڵ خۆیدا ڕوونی بکاته‌ چ بژاره‌ (به‌دیل / ئه‌ڵته‌رنه‌تیڤ) یه‌ک هه‌یه‌ بۆ دێمۆکراسی

B.      ئه‌وجا هه‌لومه‌رج باشتر له‌باره‌ بۆ ئه‌وه‌ی مرۆڤ هه‌ڵوێست له‌ بیرۆکه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌کانی دێمۆکراسی وه‌ربگرێت و بڕیاری چه‌ند و چۆنی کارابوونیان بدات

C.     گه‌ر مرۆڤ بڕیاری دا بژاره‌ی دێمۆکراسی هه‌ڵبژێرێت، ئه‌وجا ده‌بێ ڕێگه‌ی پیاده‌ کردنی به‌رجه‌سته‌ بکات

 

 

A. شێوازه‌کانی فه‌رمانڕه‌وایی

ئه‌و دۆزانه‌ی په‌یوه‌ندیان به‌ خه‌ڵکانێکی زۆره‌وه‌ هه‌یه‌، چۆن چاره‌سه‌ر بکرێن باشه‌؟ یان وردتر بڵێین: کێن ئه‌وانه‌ی «ده‌سه‌ڵات» یان هه‌یه‌ چاره‌سه‌رێک بسه‌پێنن و ئه‌و پڕۆسه‌یه‌ چۆن ده‌چه‌رخێ؟

سه‌ره‌تا له‌م داڕشتنه‌ گشتییه‌ی بنه‌ماکانی سیاسه‌ته‌وه‌ دێین چاره‌سه‌ری ئاشته‌وا له‌ چاره‌سه‌ری توندوتیژ جودا ده‌که‌ینه‌وه‌. زۆر جار مرۆڤ باز ده‌دات به‌سه‌ر ئه‌م هه‌نگاوه‌دا و له‌بری ئه‌وه‌ دێمۆکراسیی ئاشته‌وا به‌رانبه‌ر دیکتاتۆریی توندوتیژ ڕاده‌گرێ. به‌راوردی له‌م جۆره‌ی چاکه‌ به‌ خراپه‌ له‌وانه‌یه‌ له‌ بواری مشتومڕدا کاریگه‌ر بێ، به‌ڵام دوالیزمی وه‌ها ڕه‌ش و سپی هه‌ڵه‌به‌ره‌: وه‌های ڕاده‌نوێنێ ته‌نها دوو ڕێگه‌چاره‌ هه‌یه‌. له‌ ڕێبازه‌که‌ی ئێمه‌دا سه‌رشار باسێکی دیکه‌یه‌، ئێمه‌ ده‌ڵێین: توندوتیژی دێت ده‌سه‌ڵاتی ڕه‌وا ده‌گۆڕێ به‌ توندوتیژیی فیزیکی، به‌وه‌ش هه‌موو شیرازه‌یه‌کی سیاسی ده‌ڕمێنێ – دێمۆکرات بێ یان نادێمۆکرات.

له‌و خاڵه‌ ده‌رباز ده‌بین و له‌ چاره‌سه‌ری ئاشته‌وا ورد ده‌بینه‌وه‌. ئایه‌ ده‌کرێ ناکۆکی به‌ بێنه‌وبه‌ره‌ی ئازاد چاره‌سه‌ر بکرێ یان ده‌بێ به‌ ڕێساگه‌لێکی کۆیه‌کی Collective   ی پێشکات بڕیاردراو بێ که‌ گشت لایه‌نی په‌یوه‌ندیدار بگرێته‌وه‌. بڕیاری کۆبه‌ندیش که‌ هه‌موان ده‌گرێته‌وه‌ و چاوه‌ڕێی ده‌کرێت په‌یوه‌ست (جڤات) Association   ێک په‌یڕه‌وی بکات، ده‌کرێ به‌ دوو جۆری جیاواز بێته‌ بڕیاردان: بڕیاری چه‌ند که‌سێکی که‌م یان بڕیاری هه‌موو که‌سانی په‌یوه‌ند. ئه‌م هزرکارییه‌ له‌م خشته‌یه‌ی خواره‌وه‌دا شێوازه‌ جۆراوجۆره‌کانی فه‌رمانڕه‌وایی ڕوون ده‌کاته‌وه‌. هه‌ڵبه‌ت ئه‌مه‌یان مۆدێلی نموونه‌یه‌، له‌ پڕاکتیکدا ئه‌و شێوازانه‌ تێهه‌ڵکێشی یه‌کدی ده‌بن.

ئه‌ریستۆ Aristoteles   ی فه‌یله‌سووفی یۆنانی به‌ر له‌ 2300 پۆلێنێکی له‌م بابه‌ته‌ی ڕێکخستوه‌، تێیدا دێمۆکراسی ده‌کاته‌ یه‌ک له‌ سێ بژاره‌. ئه‌م هێڵکارییه‌ گشتی و تاڕاده‌یه‌ک بێلایه‌نه‌، شاخاڵی دیکه‌ش ڕوون ده‌کاته‌وه‌:

·         بڕیاری دێمۆکراتانه‌ ده‌بێ له‌ چێوه‌ی په‌یوه‌ستدا درابێ. گه‌ر هه‌ڤبه‌ندی نه‌بێت، دێمۆکراسی نییه‌.

·         گه‌ر ئه‌وانه‌ی ده‌که‌ونه‌ به‌ر تاوی بڕیاره‌که‌ ناویان بنێن «گه‌ل» و ئه‌وانه‌ی به‌شدارن له‌ بڕیاردانه‌که‌دا ناویان بنێین «هاوزێد» (وه‌ڵاتی، هاووه‌ڵاتی)، ئه‌وسا ده‌توانین ئه‌م پێناسه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌ی دێمۆکراسی داڕیژین:

·         هه‌موو ئه‌وانه‌ی به‌شێکن له‌ «گه‌ل» ده‌بنه‌ »هاوزێد» و که‌س نابێته‌ «هاوزێد» گه‌ر به‌شێک نه‌بێ له‌ «گه‌ل».

   – یه‌ک له‌و باسانه‌ی تۆژه‌رانی ناکۆکی و ئاشتی په‌یجۆری تێدا ده‌که‌ن بریتییه‌ له‌ «له‌ کامه‌ هه‌لومه‌رجدا ڕشته‌ی سیاسی ده‌ست ده‌داته‌ توندوتیژی». بڕوانه‌ تۆژینه‌وه‌ی Adam Przeworski   به‌ ناوی  Demokrati som möjligt utfall av konflikter لاپه‌ڕه‌ 245 و هی دیکه‌، له‌ کتێبی   Idéer om demokrati. Tidens förlag 1992

ده‌سته‌سالاری، سه‌رته‌ڵسالاری و چاودێری

ده‌سته‌سالاریش له‌سه‌ر بنه‌مای «کۆیه‌کی» هه‌ڵده‌نرێ به‌ڵام له‌وێدا هه‌موو که‌سانی په‌یوه‌ند به‌شداری بڕیار نابن – نه‌ ڕاسته‌وخۆ نه‌ تیان (ناڕاسته‌وخۆ). هه‌ر بۆ نموونه‌، 100ساڵ له‌مه‌وبه‌ر، کاتێک خه‌باتی ڕوه‌و دێمۆکراسی له‌ سوێد له‌وپه‌ڕی گه‌رمیدا بوو، وه‌ڵاته‌که‌ دیکتاتۆری نه‌بوو. له‌ چێوه‌ی ده‌سته‌سالاریدا، ده‌وڵه‌تێکی ده‌ستووربه‌ند بوو. خه‌ره‌ندی چینایه‌تیی تێیدا مۆرکێک بوو دێمۆکراتخوازانی پێشه‌نگی ئه‌و ده‌مه‌ ده‌یانویست له‌ ڕێی «مافی گشتیی ده‌نگدان» ـه‌وه‌ نه‌یهێڵن.

له‌ زۆر بواردا «چاودێری» به‌ باشترین شێوازی فه‌رمانڕه‌وایی داده‌نرێت. مه‌زنایه‌تیی دایکوباب له‌ په‌روه‌رده‌ی منداڵدا به‌ ده‌گمه‌ن نه‌بێ ناخرێته‌ ژێر پرسیار. له‌ فێرگه‌ و فێرکاریدا وه‌ها باوه‌ مامۆستا هێنده‌ کارزانه‌ ڕێبه‌رایه‌تیی هه‌م فێرخواز بکات و هه‌م خوێندن. له‌ فه‌رمانگه‌ و کۆمپانیادا فه‌رمانی کار، به‌ ده‌ست ڕێبه‌ری خاوه‌ن توانای تایبه‌ته‌.


سیاسه‌تی نێوده‌وڵه‌تی نموونه‌یه‌کی ڕه‌سه‌نه‌ له‌و سیسته‌مه‌ بێفەرمانه‌ی ناچێته‌ ژێر باری هیچ شیرازه‌یه‌کی بڕیاری کۆیه‌کییه‌وه‌. ده‌وڵه‌تان ئازادانه‌ بێنه‌وبه‌ره‌ له‌گه‌ڵ یه‌کدا ده‌که‌ن – جار هه‌یه‌ پێک دێن و جاریش هه‌یه‌ پێک نایه‌ن. هه‌تا له‌ به‌رژه‌وه‌ندی خۆیاندا بێ، یان هه‌تا لایه‌نی به‌هێز بیه‌وێت، بێنه‌وبه‌ره‌ به‌رده‌وامه‌.

بازاڕیش نموونه‌یه‌کی دیکه‌یه‌. لێره‌دا به‌رهه‌مهێن و به‌رهه‌مبه‌ر ئازادانه‌ بێنه‌وبه‌ره‌ له‌سه‌ر فرۆشتن و کڕینی کاڵا و خزمه‌تگوزاری ده‌که‌ن. ئه‌نجامی بێنه‌وه‌به‌ره‌ش به‌نده‌ به‌ توانای لایه‌نی به‌شدار، پێوه‌ریش لێره‌دا پاره‌ (پووڵ) یه‌.

له‌م ساڵانه‌ی دواییدا ڕێچکه‌ی ئازادیخوازی بێفەرمان، مه‌ودای له‌ شێوازی حوکومڕانیی دێمۆکراتی ته‌سک کردۆته‌وه‌ و بۆ خۆی به‌رفره‌وانتر بوه‌: له‌ چه‌ندین وه‌ڵاتی دونیا، چاره‌سه‌ری بازاڕانه‌ بره‌وی له‌ مه‌یدانی وه‌هادا په‌یدا کردوه‌ ز

ووتر جێی بڕیاری هاوکۆ بوون. هاوکات چه‌ندین وه‌ڵاتی که‌ زووتر ئۆلیگارکی بوون، په‌ڕینه‌وه‌ بۆ دیوی دێمۆکراسی. ئه‌م دوو جۆره‌ گۆڕانکارییه‌ له‌ لایه‌ن ئۆرگانی فراژووتنی نێوده‌وڵه‌تی (ئۆرگانی گه‌شه‌ کردن ئینته‌رناسیۆنال) ـه‌وه‌ به‌ مه‌رج ده‌گیرێن له‌ وه‌ڵاتانی هه‌ژار بۆ سه‌لماندنی وام دان و وام سڕینه‌وه‌ (سڕینه‌وه‌ی قه‌رز).

میانڕه‌ویی دێمۆکراتانه‌

فه‌رمانی «ده‌سته‌سالاری» و «چاودێری»، ڕه‌وایه‌تیی خۆی له‌سه‌ر توانای تایبه‌تی ڕێبه‌ر هه‌ڵ ده‌چنێ. له‌ ڕێبازی بێفەرماندا ئازادیی کرداری که‌سه‌کی له‌ هه‌موو باسێکی دیکه‌ باڵاتره‌. دێمۆکراتی ڕێچکه‌یه‌کی میانڕه‌وه‌ – و زۆر جاریش سه‌خته‌، بنه‌ماکه‌شی دابه‌شینی ده‌سه‌ڵات و سه‌لماندنی ئه‌و بڕیارانه‌یه‌ که‌ مرۆڤ به‌شدار بوه‌ له‌ بڕیاردانیاندا.

هیچ کام له‌م سێ شێوازی حوکومڕانییه‌، ته‌واو بێگه‌رد، له‌ ڕاستیدا نییه‌. بۆ نموونه‌: چۆن و له‌ کوێدا سنوور ده‌کێشیت له‌ نێوان بڕیارێک له‌ لایه‌ن ده‌سته‌یه‌کی که‌مژماره‌وه‌ بدرێت یان له‌ لایه‌ن هه‌موو که‌سانی په‌یوه‌ندیدار. ئه‌م دۆزه‌ له‌ سیسته‌می سیاسیی گه‌وره‌دا، به‌ شێوازی «نوێنه‌رسالاری» (فه‌رمانڕه‌وایی نوێنه‌ره‌کی) ده‌خرێته‌ به‌رباس. له‌ باشترین باردا، نوێنه‌رانی هه‌ڵبژارده‌ی خه‌ڵک، ئه‌و بڕیاره‌ سیاسییانه‌ ده‌ده‌ن که‌ له‌ به‌رژه‌وه‌ندیی زۆرینه‌دایه‌. دێمۆکراسیی ڕۆژاوا خۆی وه‌ها ده‌بینێت. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا که‌ سه‌رته‌ڵ (ئه‌لیت، نوخبه‌) ێک سنووردار نییه‌ ده‌سه‌ڵاتی پاوان کردبێ (مۆنۆپۆلی هه‌بێ)، دیسان هه‌موو میلله‌ت به‌شداری بڕیاردان نییه‌. به‌ پێوه‌ری «ئه‌لفوبێی دێمۆکراسی»، شێوازی «نوێنه‌رسالاری» جێگه‌یه‌ک ده‌گرێت له‌ نێوان ئۆلیگاری و دێمۆکراسیدا.

 

B.     پێشمه‌رج و بیرۆکه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌کانی دێمۆکراسی

ئاماژه‌مان دا به‌وه‌ی په‌یوه‌ست هه‌یه‌ «توانای تایبه‌تی به‌رپرسان» تێیدا ده‌بێته‌   ‎مایه‌ی ڕه‌وایه‌تیی ده‌سته‌سالاری. نموونه‌شمان هێنایه‌وه‌ له‌ سیسته‌می بێفەرمانیی وه‌ها که‌ «ئازادیی تاکه‌که‌س» تێیدا پێشه‌میی به‌رزتری هه‌یه‌ له‌ به‌های کۆیه‌کی. ئه‌دی شێوازی فه‌رمانڕه‌وایی دێمۆکراتانه‌ چی: پێشمه‌رجه‌کانی چین و له‌سه‌ر کامه‌ بیرۆکه‌ هه‌ڵنراوه‌؟

1)   هه‌ڤبه‌ندی Community

سه‌ره‌تا ده‌بێ په‌یوه‌ست Association   ێکی هاوبه‌رژه‌وه‌ند هه‌بێت: «یه‌که‌یه‌کی سنووردار تێیدا ئه‌ندامه‌کان پێک هاتوون له‌سه‌ر ئه‌و دۆزانه‌ی مه‌به‌ستیانه‌ بڕیاری هاوکۆی تێدا بده‌ن». ئه‌م ئه‌ندامانه‌ ده‌بێ به‌ جۆرێک هه‌م بڕوایان به‌ یه‌کدی هه‌بێ و هه‌م خۆیان به‌ یه‌کتر پێناسه‌ بکه‌ن بۆ ئه‌وه‌ی پێشکات خۆیان به‌ پابه‌ندی ئه‌و بڕیارانه‌ بزانن. مه‌رج ئه‌وه‌یه‌ جۆرێک له‌ ناسنامه‌ی کۆیه‌کی هه‌بێت، ئه‌ندامه‌کانی ئه‌م په‌یوه‌سته‌ گیانی «ئێمه» – بوونیان تێدا بڕسکێ. سه‌لماندنی ئه‌م «هه‌ڤبه‌ندی» ـه‌ ده‌کاته‌وه‌ وێڵ کردنی ڕێبازی بێفەرمانه‌.

2)   ڕه‌چاو گرتنی یه‌کسان Equal Consideration

ئه‌وجا گه‌ر مه‌به‌ست بێ شێوازێکی حوکومڕانیی دێمۆکراتانه‌ هه‌ڵبژێرین نه‌ک شێوازێکی ده‌سته‌سالار، ده‌بێ ئه‌ندامان دوو بیرۆکه‌ی بنه‌ڕه‌تی دیکه‌ بسه‌لمێنن.

بیرۆکه‌ی یه‌که‌م: سه‌نگی یه‌کسانی هه‌موانه‌. به‌هایه‌کی یه‌کسان ده‌کاته‌: «به‌رژه‌وه‌ندی هه‌موو که‌سێک، وه‌ک یه‌ک شایه‌نی ڕه‌چاو گرتنه».

گه‌ر مرۆڤ ئه‌م مه‌رجه‌ی به‌ جیددی گرت، ده‌کاته‌وه‌ سه‌لماندنی بیرۆکه‌یه‌کی تاڕاده‌یک ڕ

ادیکال ده‌رباره‌ی دابه‌شینی ده‌سه‌ڵات: ده‌بێ ده‌رفه‌تی ڕه‌چاو گرتنی به‌رژه‌وه‌ندی هه‌موان وه‌ک یه‌ک بێ. هه‌موو جۆره‌ ئیمتیازێک – بنه‌ماکه‌ی هه‌ر چییه‌ک بێ، بۆ نموونه‌: زایه‌ند، ته‌مه‌ن، پاره‌، ئاستی خوێندن، چین، ئێتنیسیتێ (ڕیشاڵی نه‌ته‌وه‌یی) و … هتد – دژ ده‌وه‌ستی به‌رانبه‌ر بیرۆکه‌ی «ڕه‌چاو گرتنی یه‌کسان». لێره‌دا، بۆ نموونه‌ «فێمێنیزم» ده‌بێته‌ دۆزێکی دێمۆکراسی.

 

3)   سه‌رفه‌رازیی که‌سه‌کی Personal Autonomy

بیرۆکه‌ی دوه‌م – ئه‌میشیان ده‌رباره‌ی ده‌سه‌ڵاته‌ – بریتییه‌ له‌وه‌ی: کێ بڕیار ده‌دات کامه‌ به‌رژه‌وه‌نده‌ و کامه‌ پێداویستی ڕه‌چاو بگیرێ. وه‌ڵامی دێمۆکراتانه‌ ده‌ڵێ: میلله‌ت. «ئه‌ندامانی میلله‌ت خۆیان بایی ئه‌وه‌نده‌ ڕسکاون که‌ بزانن به‌رژه‌وه‌ندی خۆیان کامه‌یه» – هه‌م به‌رژه‌وه‌ندی که‌سه‌کی و هه‌م به‌رژه‌وه‌ندی هاوکۆ.

که‌واته‌ داکۆکی له‌ یه‌کسانی به‌ ته‌نێ تێر ناکات. جگه‌ له‌ یه‌کسانی، ده‌بێ هه‌موو که‌سێک به‌ مرۆڤێکی ڕسکاوی وه‌ها دابنرێ خاوه‌ن هه‌ڵسه‌نگاندن و هه‌ڵوێست. گه‌ر ئه‌م «ڕێسای سه‌رفه‌رازیی که‌سه‌کی» یه‌ی له‌گه‌ڵ نه‌بێ، ڕێگه‌ بۆ ڕێبه‌ر چۆڵ ده‌بێ – وه‌ک چاودێر یان دادوه‌رێکی له‌ ڕووی زانین و ئاکاره‌وه‌ به‌رزتر – بێته‌ پێش و داوای باڵاده‌ستی بکات به‌سه‌ر ئه‌وانه‌ی دیکه‌دا.

 

C.     «چه‌رخی دێمۆکراسی»‌ و پێوانه‌ی پڕۆسه‌ی دێمۆکراتانه‌

  «چه‌رخی دێمۆکراسی»

له‌و خاڵه‌وه‌ که‌ گرووپێک مرۆڤ تێده‌گه‌ن له‌وه‌ی دۆزێکی هاوکۆیان هه‌یه‌، هه‌تا ئه‌وه‌ی ڕاوێژی له‌ نێو خۆدا ده‌که‌ن و بڕیار له‌و دۆزه‌دا ده‌ده‌ن، ده‌شێ کاتێکی درێژ بخایه‌نێ. ئه‌و پڕۆسه‌یه‌ یه‌ک کاژێر بخایه‌نێ یان یه‌ک ساڵ، چوار قۆناخی هه‌یه‌ تێیاندا پرسی «ئه‌ندامه‌تی»، «ڕۆژه‌ڤ»، «به‌شداری» و «بڕیار» به‌سه‌ر ده‌کرێنه‌وه‌. زۆر په‌یوه‌ست هه‌یه‌ ئه‌مڕۆ که‌م و زۆر جێگیره‌ و بڕیاره‌کانی، په‌یتا په‌یتا، ده‌سووڕێن.

 

پڕۆسه‌ی بڕیاردان له‌م «چه‌رخی دێمۆکراسی» یه‌دا پێشان ده‌درێ. له‌ خاڵی یه‌که‌مه‌وه‌ ده‌ست پی ده‌کات.

په‌یوه‌ست له‌ دوو قۆناخی سه‌ره‌تا – له‌ «ئه‌ندامه‌تی» و «ڕۆژه‌ڤ» – دا شیرازه‌ی خۆی داده‌ڕێژێ و ڕوونی ده‌کاته‌وه‌ ئه‌ندامانی کێن، به‌رژه‌وه‌ندیان چییه‌ و مۆڵه‌تیان کامه‌یه‌؟ ئه‌وجا قۆناخی بێنه‌وبه‌ره‌ دێت: چۆن بکه‌ن باشه‌ بۆ ئه‌وه‌ی له‌ دۆزێکی دیاریکراودا بگه‌نه‌ بڕیار؟ له‌ کۆتاشدا قۆناخی بڕیاردان دێت: دوا بڕیار له‌و دۆزه‌دا چۆن ده‌درێ؟

پێوانه‌ی دێمۆکراسی

گه‌ر سێ به‌ها بنه‌ڕه‌تییه‌که‌ی دێمۆکراسی له‌سه‌ر هه‌ر چوار قۆناخی پڕۆسه‌ی بڕیاردان پیاده‌ بکه‌ین، ئه‌م چوار پێوه‌ره‌ به‌رجه‌سته‌یه‌ی دێمۆکراسی په‌یدا ده‌بن:

1)     «هه‌ر هه‌موو به‌شدارن». هه‌موو ئه‌ندامێک ده‌رفه‌تی هه‌یه‌ وه‌ک هاوزێدێکی پڕسه‌نگ به‌شداری پڕۆسه‌ی بڕیاردان بێ. نابێ که‌س وێڵ بکرێت. له‌به‌ر ئه‌وه‌ ده‌بێ وریای هه‌ڵاواردن و سه‌رکردنه‌سه‌ر بین.

 2)       «جڵه‌وی ڕۆژه‌ڤ به‌ده‌ست ئه‌ندامانه». ئه‌ندامان بڕیار ده‌ده‌ن کامه‌ دۆز دێته‌ به‌رباس. نابێ که‌سێکی لابه‌لا «ڕۆژه‌ڤ» داڕێژێ.

 3)       «به‌شداریی چوست». له‌ کاتی بێنه‌وبه‌ره‌دا ده‌بێ ده‌رفه‌تی یه‌کسان بۆ هه‌موان ڕه‌خسا بێ، هه‌م پێشنیاز ڕه‌پێشخه‌ن و هه‌م لێیان ببیسترێ.

 4)       «مافی ده‌نگدان یه‌کسانه». کاتی بڕیاردان ده‌بێ هه‌موو وه‌ک یه‌ک ده‌ستڕۆ بن. له‌م کاته‌دا ته‌نها و ته‌نها هه‌ڵوێستی ئه‌ندامان بڕیارده‌ره‌.

ئه‌وجا بۆ ئه‌وه‌ی پڕۆسه‌ی بڕیاردان ته‌واو دێمۆکراتانه‌ بێ، ده‌بێ مه‌رجێکی دیکه‌ له‌ هه‌ر چوار قۆناخه‌کانی پڕۆسه‌که‌دا ڕه‌نگ بداته‌وه‌، ئه‌ویش بریتییه‌ له‌:

 5)       «ده‌رکی ڕۆشناک». ده‌بێ ده‌رفه‌تی یه‌کسان و دروست هه‌بێ بۆ هه‌موو ئه‌ندامێک زانیاری ته‌واو وه‌ده‌ست بێنی بۆ ئه‌وه‌ی ده‌رکی ته‌واوی هه‌بێ بۆ به‌رژه‌وه‌ندی خۆی.

 

 

 

په‌یوه‌ستێک گه‌ر ماوه‌یه‌کی درێژخایه‌ن کارا بوو، قۆناخه‌کانی «داڕشتنی شیرازه» تێیدا به‌ قۆناخی به‌سه‌رچوو ده‌زانرێن. به‌ ئاسانی جه‌خت له‌ سه‌ر «ئێستا»، له‌ سه‌ر «به‌شداری» و «بڕیاردان» ی لای ڕاستی چه‌رخه‌که‌ ده‌کرێ. به‌ڵام گه‌ر لێره‌دا که‌ماسی په‌یدا بوو، وه‌ها باشه‌ بۆ دۆزینه‌وه‌ی هۆکار، بگه‌ڕێینه‌وه‌ بۆ قۆناخه‌کانی زووتری پڕۆسه‌که‌. زۆر جار خویا (ئاشکرا) ده‌بێ که‌ هه‌لومه‌رجی ئێستا، به‌ به‌راورد به‌ کاتی پێکهاتنی ئه‌م په‌یوه‌سته‌، گۆڕاوه‌ – ده‌شێ ئه‌ندامی تازه‌ی تێ هاتبێ که‌ خاوه‌ن به‌رژه‌وه‌ندی تازه‌ن، ده‌شێ دونیای ده‌وروبه‌ر گۆڕابێ، دۆزی نوێی هێنابێته‌ کایه‌وه‌ و دۆزی دیکه‌ی تێبردبێ. که‌واته‌ کاتی هاتوه‌ شیرازه‌ی بڕیار بیراز بکرێ و په‌یمانی دێمۆکراسی نۆژه‌ن بکرێته‌وه‌.

په‌یوه‌ستی به‌رباس هه‌ر چییه‌ک بێ، له‌ کارخانه‌وه‌ هه‌تا یانه‌ی وه‌رزشی و له‌ویشه‌وه‌ بۆ وه‌ڵاتی گه‌وره‌، پڕۆسه‌ی دێمۆکراتانه‌ تێیاندا هه‌ر ده‌بێ ئه‌و پێنج پێوه‌ره‌ پڕ بکه‌نه‌وه‌: «هه‌ر هه‌موو به‌شدارن»، «جڵه‌وی ڕۆژه‌ڤ به‌ده‌ست ئه‌ندامانه»، «به‌شداریی چوست»، «مافی ده‌نگدان یه‌کسانه» و هه‌روه‌ها «ده‌رکی ڕۆشناک».

په‌یوه‌ست نییه‌ له‌ دونیادا پڕۆسه‌ی بڕیاردان تێیدا ئه‌م پێنج مه‌رجه‌ بێ که‌ماسی پڕ بکاته‌وه‌ – هه‌ر بۆ نموونه‌ مه‌یلی هه‌ڵاواردن و سه‌رکردنه‌سه‌ر له‌ زۆر سازماندا هه‌یه‌. ته‌نانه‌ت له‌به‌ر ئه‌وه‌ی وشه‌ی «دێمۆکراسی» به‌ زۆری ئه‌وه‌نده‌ به‌هاهه‌ڵگره‌. له‌به‌ر ئه‌وه‌ ده‌بێ «مه‌رجه‌کانی دێمۆکراسی» بکرێنه‌ پێوه‌ر، بۆ پێوانه‌ی داکه‌وت (واقیع). ئه‌مانه‌ ئامرازن بۆ دۆزینه‌وه‌ی که‌ماسیی دێمۆکراتانه‌ له‌و سازمانه‌دا که‌ هه‌یه‌ و ئه‌وجا بۆ دۆزینه‌وه‌ی ڕێگه‌چاره‌ بۆیان.

دێمۆکراسیی بێگه‌رد وێنه‌یه‌کی نموونه‌یه‌ و بۆ ئه‌وه‌ی هه‌نگاوێک له‌و ئامانجه‌ نێزیک بینه‌وه‌ ده‌بێ مرۆڤ ئامانجی لێ ڕوون بێ.

 

Share:Email this to someoneShare on FacebookShare on Google+Tweet about this on TwitterShare on LinkedInPrint this page
Posted in na , ئه‌لفوبێی دێمۆکراسی, پاشخان

جیهانگیر، ناوچه‌گیر یان نێوانده‌وڵه‌تی؟

هه‌تا دێ دۆزی وه‌ها زیاد ده‌بێ که‌ جیهانگیرین و ناکرێ له‌ ئاستێکی میللیدا چاره‌ بکرێن، بۆ نموونه‌ کێشه‌ «تاوی ڕوه‌کخانه» Greenhouse Effect (زیادبوونی گه‌رما له‌ ئه‌نجامی زیادبوونی دایۆکسیدی کاربۆن). کامه‌ په‌یوه‌ستی نێوده‌وڵه‌تی International ده‌توانێ کێشه‌ی وه‌ها سنووربه‌زێن چاره‌ بکات؟ لێره‌دا:

• به‌ یارمه‌تیی «شێوازه‌کانی فه‌رمانڕه‌وایی» (بڕوانه‌  «ئه‌لفوبێی دێمۆکراسی») ده‌که‌وینه‌ په‌یجۆری چه‌ند سازمانێکی نێوانده‌وڵه‌تی Intergovernmental و هه‌روه‌ها جیهانیگیری ئه‌م بوارانه‌.

• وه‌ڵاتانی یه‌کێتیی ئه‌ورووپا European Union – EU ده‌که‌ینه‌ نموونه‌یه‌ک بۆ فه‌رمانڕه‌وایی تێکه‌ڵ – بڕیار هه‌یه‌ له‌ ئاستی میللیدا ده‌درێ، هه‌یشه‌ داده‌گیرێ بۆ ئاستی ناوچه‌یی.

• ده‌که‌وینه‌ په‌یجۆری چه‌ند سازمانێکی جیهانگیریی له‌ خێزانی UN بۆ ئه‌وه‌ی بزانین تا چ ڕاده‌یه‌ک مه‌رجه‌کانی دێمۆکراسییان تێدایه‌.

فه‌رمانڕه‌واییه‌کی کۆبه‌ند له‌سه‌ر ئاستێکی جیهانگیردا

جیهانگیریی خۆشڕه‌و جێده‌ستی له‌ هه‌موو جێیه‌ک دیاره‌. که‌سێک دێسه‌مبه‌ری 2007 وشه‌ی global ی له‌ «گوگل google» دابا، 79 ملیۆن «ئه‌نجام» ی ده‌هێنا. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا، شیرازه‌ی کارای ئه‌م سه‌رده‌مه‌ هێشتا هه‌ر سیسته‌مێکی نێوده‌وڵه‌تیه‌، تێیدا ده‌وڵه‌تانی که‌موزۆر سه‌ربه‌خۆ هه‌وڵ ده‌ده‌ن دۆزی هاوکۆی خۆیان به‌ شێوازێکی دیپلۆماسی له‌ ڕێی بێنه‌وبه‌ره‌ی ئازاده‌وه‌ چاره‌سه‌ر بکه‌ن. ئه‌م سیسته‌مه‌ سیاسییه‌ چه‌ند سه‌د ساڵێکه‌ ده‌وڵه‌تانی زه‌نگین و به‌هێزی باکوور و ڕۆژاوا تێیدا سه‌رده‌ستن. له‌ سه‌ده‌ی بیسته‌مدا، دوو جار شکه‌ستیان هێنا له‌ چاره‌ کردنی ململانێی نێوخۆیان و جیهانیان په‌لکێشی جه‌نگ کرد. پڕۆسه‌یه‌کی ڕه‌وا و پێشکاتی کۆبه‌ند له‌ ئاراد نه‌بوو بۆ چاره‌سه‌ر کردنی هه‌ر ناکۆکییه‌کی بێته‌ ڕێ.

ده‌مه‌و کۆتای جه‌نگی دوه‌می جیهانی، ده‌وڵه‌تانی براوه‌ ده‌ستپێشخه‌رییان کرد بۆ دامه‌زراندنی:

• «بانکی جیهانی» World Bank – International Bank for Reconstruction and Development (IBRD)

• «فه‌ندی جیهانیی پاره‌کاری» International Monetary Fund (IMF)

• «ده‌وڵه‌تانی یه‌کگرتوو» (نه‌ته‌وه‌ یه‌کگرتووه‌کان) United Nations (UN)

Read more ›

Share:Email this to someoneShare on FacebookShare on Google+Tweet about this on TwitterShare on LinkedInPrint this page
Posted in na , ئاستی نێوده‌وڵه‌تی, پاشخان