Blog Archives

له‌ پێداویستییه‌وه‌ بۆ ماف

مه‌به‌ست
ده‌رفه‌ت به‌ به‌شداربوان بده‌ بۆ ئه‌وه‌ی:
چالاکانه‌ خه‌ریکی «مافنامه‌ی مرۆڤ» – بن.
سه‌رنج بده‌نه‌ جیاوازیی نێوان بیرۆکه‌ی ئه‌بستراکت و گوزه‌رانی ڕۆژانه‌.

 1) «بیرۆکه‌بارانه»

به‌شدابوان دابه‌ش بکه‌ به‌سه‌ر گرووپی 5-6 که‌سیدا و ئه‌مه‌ش ڕێنوێنی:

– «گریمان سبه‌ی تووشی پێشهاتێکی کوشنده‌ ده‌بیت. له‌ سه‌ره‌مه‌رگدا پێشنیازێکت پێشکه‌ش ده‌کرێ که‌ جارێکی دیکه‌ بزێیته‌وه‌ (بێیته‌وه‌ دونیا)، به‌ڵام نه‌ وه‌ڵاتی تازه‌ت لێ دیاره‌ نه‌ پێگه‌ی جڤاکیی خێزانت. له‌ ئاست پێشنیازی وه‌ها ڕیسکداردا چی ده‌که‌یت؟

– وردتر بڵێین: هه‌لومه‌رجی ژیانێکی تاڕاده‌یک گونجاو، چییه‌؟ کامه‌ هه‌لومه‌رجه‌ی بنه‌ڕه‌تی ده‌بێ دابین بێ بۆ گوزه‌رانێکی مرۆڤدۆستانه‌؟ وه‌ڵامه‌کان، هه‌ر یه‌ک له‌سه‌ر پارچه‌ کاخه‌زێکی Post-It بنووسن. هه‌تا ده‌کرێ خاڵی به‌رجه‌سته‌ (کۆنکرێت) داڕێژن».

2) «مافنامه‌ی مرۆڤ»

نووسیاره‌که‌ی «مافنامه‌ی مرۆڤ» به‌سه‌ر به‌شداربواندا دابه‌ش بکه‌ و ده‌ خوله‌کیان بده‌رێ بیخوێننه‌وه‌. هه‌تا ئه‌وان ته‌واو ده‌بن، ئه‌م سه‌ره‌دێڕانه‌ له‌سه‌ر کاخه‌زێکی گه‌وره‌ به‌ خه‌تی درشت بنووسه‌وه‌ و پاشان کاخه‌زه‌که‌ به‌ دیواردا وه‌ها هه‌ڵواسه‌ له‌ هه‌موان دیار بێ:

HR_and_Democracy_3

 1) پۆلێن و به‌ستنه‌وه‌ی «پێداویستی» و «ماف»

داوا بکه‌ هه‌ر گرووپه‌ی وێکڕا «پێداویستیی بنه‌ڕه‌تی»‌‌ی «بیرۆکه‌بارانه»‌‌ی خۆیان پۆلێن بکه‌ن
کام له‌و خاڵانه‌ی گرووپه‌که‌ دیاریی کردوون، له‌ تابلۆی «مافنامه‌ی مرۆڤ» دا به‌ ڕوونی هاتۆته‌ ده‌ربڕین؟ (بۆ نموونه‌ «خۆشه‌ویستی» له‌وێدا نه‌هاتوه‌).
له‌سه‌ر کاخه‌زێکی گه‌وره‌ هه‌ر گرووپه‌ی سه‌ره‌دێڕه‌کانی تابلۆی «مافنامه‌ی مرۆڤ» بنووسنه‌وه‌ و به‌ دیواردا هه‌ڵیواسن.

د2) گرد کردنه‌وه‌ و بیردانه‌وه‌
هه‌ر گرووپێک پارچه‌ کاخه‌زه‌کانی خۆی، له‌سه‌ر تابلۆی «مافنامه‌ی مرۆڤ» ی خۆی، له‌ ده‌وروبه‌ری ئه‌و سه‌ره‌دێڕه‌ی گونجاوه‌، جێگیر بکات –
ئه‌وجا هه‌موو له‌و دیمه‌نه‌ ڕاده‌مێنین که‌ ساز بوه‌. ئایه‌ سه‌ردێڕ هه‌یه‌ ده‌وروبه‌ری په‌رت و کاڵ بێ؟ خاڵ هه‌یه‌ زۆر چڕ و پڕ بێ؟ شرۆڤه‌مان بۆ ئه‌م دیمه‌نه‌ چییه‌؟ –
ئه‌دی ئه‌و کاخه‌زانه‌ی زیاده‌بوون باس له‌ چی ده‌که‌ن؟ –

3) چاره‌ی سیاسی

به‌م کاره‌، ئێوه‌ وێکڕا چێوه‌یه‌کی سیاسیتان بۆ ئه‌و وه‌ڵاته‌ داڕشت که‌ پێتان وایه‌ تاڕاده‌یه‌ک گونجاوه‌ بۆ ژیانێکی ڕێزدارانه‌ی وه‌ها خۆتان بتوانن تێیدا بژین.
– نیشانه‌یه‌کی که‌سک له‌و کاخه‌زه‌ بده‌ن که‌ پێتان وایه‌ ده‌وڵه‌ت ده‌بێ پێشه‌می به‌رزی بداتێ.
– نیشانه‌یه‌کی سوور له‌و کاخه‌زه‌ بده‌ن که‌ پێتان وایه‌ ده‌وڵه‌ت به‌ هیچ جۆرێک نابێ ده‌ستی تێ وه‌ردات.
– ئه‌م «نیشانه‌کاری» ـیه‌ بخه‌نه‌ گفتوگۆوه‌ (بڕوانه‌ پاشکۆی مێتودنامه‌): چ شیمانه‌یه‌ک هه‌یه‌ بۆ ئه‌وه‌ی ده‌وڵه‌ت به‌و جۆره‌ کار بکات که‌ ئێوه‌ بیرتان لێ کردۆته‌وه‌.

تێبینی
– به‌گشتی ده‌وروبه‌ری سه‌ره‌دێڕی «مافی ئابووری، جڤاکی و فه‌رهه‌نگی» زۆر جار چڕ ده‌بێ، به‌ڵام سه‌ره‌دێڕی «ده‌ستووربه‌ندی» و «هاوزێده‌تی و ئازادیی گه‌ڕان» و هه‌روه‌ها «خێزان و موڵکایه‌تی» ده‌وروبه‌ریان په‌رته‌. ئه‌ویان چڕه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی گرێدراوی گوزه‌رانی ڕۆژانه‌یه‌ به‌ هه‌موو واتاکێشه‌کیی به‌رجه‌سته‌یانه‌وه‌. گرووپه‌که‌ی دیکه‌ی ماف به‌گشتی ئه‌بستراکتتر دێنه‌ به‌ر هۆش. ده‌کرێ ئه‌مانیش لایه‌نی که‌م وه‌ک ئه‌وانه‌ی دیکه‌ گرینگ بن، به‌ڵام وه‌ک ئه‌وان به‌ ئاسانی هۆش پێیان ناشکێ.
– له‌و گرده‌ پارچه‌ کاخه‌زی نه‌کرا له‌ تابلۆی «مافنامه‌ی مرۆڤ» دا جێیان بکرێته‌وه‌، زۆر جار دۆزی ژینگه‌ ده‌دۆزینه‌وه‌. سه‌رده‌می سه‌لماندنی «مافنامه‌ی مرۆڤ»، ساڵی 1948، کێشه‌ی شێواندنی ژینگه‌ دۆزێکی سیاسیی هێنده‌ گه‌رم نه‌بوو.
– جار هه‌یه‌ کاخه‌زی وه‌ها ده‌خزێته‌ نێو تابلۆی «مافنامه‌ی مرۆڤی» ی گرووپه‌کان، په‌یوه‌ندیی وه‌هایان نییه‌ به‌ مافنامه‌که‌وه‌. ته‌نانه‌ت پۆلێنی کاخه‌زه‌کان له‌ ده‌وری سه‌ره‌دێڕه‌کانیش جار هه‌یه‌ ده‌بنه‌ جێی سه‌رنج و گفتوگۆ. ڕێبه‌ری به‌رنامه‌که‌ نابێ ئه‌م ورده‌باسانه‌ گه‌وره‌ بکات.

«مافنامه‌ی مرۆڤ» – جاڕنامه‌ی UN ده‌رباره‌ی مافی مرۆڤ

Universal Declaration of Human Rights

به‌ندی 1.

هه‌موو مرۆڤێک به‌ ئازادی زاوه‌ و هه‌موان هاو بایه‌خ و مافن. مرۆڤ خاوه‌ن هۆش و ویژدانن و ده‌بێ هه‌ڵوێستیان له‌ یه‌کدی برایانه‌ بێ.

به‌ندی 2.

ئه‌م ئازادی و مافانه‌ی له‌م مافنامه‌یه‌دا باسیان هاتوه‌، هه‌موو مرۆڤێک ده‌گرێته‌وه‌ بێ هیچ جۆره‌ جیاوازییه‌کی وه‌ک، ڕه‌گه‌ز، ڕه‌نگی پێست، زایه‌ند، زمان، دین، بیروڕای سیاسی، یان هی دیکه‌، ڕیشه‌ی میللی یان جڤاکی، موڵکایه‌تی، ڕه‌چه‌ڵه‌ک، یان هه‌ر پێگه‌یه‌کی دیکه‌ بێ.

ئه‌وجا، نابێ هیچ جیاوازییه‌ک بکرێ له‌سه‌ر بنه‌مای هه‌ڵوێستێکی سیاسی، قانوونی یان نێوده‌وڵه‌تی، که‌ وه‌ڵات یان ناوچه‌ی ئه‌و مرۆڤه‌ ده‌یگرێ، جا ئه‌و وه‌ڵات یان ناوچه‌یه‌ سه‌ربه‌خۆ بێ، ژێر چاودێری بێ، خۆفه‌رمان نه‌بێ، یان هه‌ر لایه‌نێکی دیکه‌ی سه‌روه‌ریی خۆی دۆڕاندبێ.

به‌ندی 3.

هه‌موو مرۆڤێک مافی ژیان، ئازادی و ئاساییشی که‌سه‌کی هه‌یه‌.

به‌ندی 4.

نابێ هیچ مرۆڤێک به‌ کۆیله‌ و نۆکه‌ر بگیرێ. هه‌موو جۆرێکی کۆیله‌تی قه‌ده‌خه‌یه‌.

 

 

به‌ندی 5.

نابێ هیچ مرۆڤێک بخرێته‌ ژێر ئه‌شکه‌نجه‌ یان هه‌ڵسوکه‌وت و سزای دڕی، نامرۆیانه‌ی ڕووشکێنه‌وه‌.

به‌ندی 6.

هه‌موو مرۆڤێک مافی هه‌یه‌ له‌ هه‌موو بارێکدا وه‌ک مرۆڤ به‌ واتای قانوونی بسه‌لمێنرێ.

به‌ندی 7.

هه‌موو که‌س یه‌کسانه‌ له‌ ئاست قانووندا و هه‌موو که‌س بێ جیاوازی مافی یه‌کسانی پاراستنی هه‌یه‌ له‌ لایه‌ن قانوونه‌وه‌. هه‌موو که‌سێک مافی یه‌کسانی هه‌یه‌ بپارێزرێ له‌ هه‌موو جیاوازییه‌کی دژ به‌م مافنامه‌یه‌ و هه‌روه‌ها دژ به‌ هه‌ر ساز کردنی جیاوازیی له‌و بابه‌ته‌.

به‌ندی 8.

هه‌موو مرۆڤێک مافی هه‌یه‌ له‌ لایه‌ن دادگه‌ی ده‌سه‌ڵاتداره‌وه‌ یارمه‌تی کارا بکرێت به‌رانبه‌ر هه‌ر کردارێک دژی مافی بنه‌ڕه‌تی بێت که‌ ده‌ستوور و قانوون ده‌یسه‌لمێنن.

به‌ندی 9.

نابێ هه‌ر له‌خۆڕا مرۆڤ بگیرێ، زیندانی بکرێت یان وه‌ڵاتبه‌ده‌ر بکرێت.

به‌ندی 10.

هه‌موو مرۆڤێک مافی هه‌یه‌ به‌ ئه‌وپه‌ڕی یه‌کسانییه‌وه‌ له‌ دادگه‌ی سه‌ربه‌خۆ و بێلایه‌ندا دۆزه‌که‌ی به‌ ئاشکرا و دادپه‌روه‌رانه‌ یه‌کلا بکرێته‌وه‌، چ ماف و ئه‌رکی بێت چ تاوانێکی ئاڕاسته‌ کرابێت.

به‌ندی 11.

1- هه‌موو مرۆڤێک که‌ به‌رگومان بێت به‌ کردارێکی به‌رسزا، مافی هه‌یه‌ به‌ بێتاوان دابنرێ، هه‌تا ئه‌و ده‌مه‌ی گوناهه‌که‌ی به‌ گوێره‌ی قانوون ده‌سه‌لمێندرێ له‌ دادگه‌ی کراوه‌دا، که‌ هه‌موو ده‌رفه‌تێکی ده‌داتی بۆ ده‌سته‌به‌ر کردنی داکۆکی کردن له‌ خۆی.

2- هیچ مرۆڤیک نابێ سزا بدرێ به‌ کردارێک یان ناکردارێک که‌ کاتی ڕوودانی به‌ قانوونی میللی یان نێوده‌وڵه‌تی به‌رسزا نه‌بووبێ (به‌ تاوان دانه‌نرابێ). ناشبێ سزایه‌ک بدرێ گرانتر بێ له‌و سزایه‌ی ده‌می ڕوودانی ئه‌و کرداره‌ به‌رسزایه‌ ڕه‌وا بوه‌.

به‌ندی 12.

هیچ مرۆڤیک نابێ له‌خۆڕا تووشی، ده‌ستتێوه‌ردانی ژیانی که‌سه‌کی، خێزان، ماڵ و په‌یوه‌ندی بێ، یان په‌لاماردانی شه‌ره‌ف و ناوبانگ بێ. هه‌موو که‌سێک مافی پاراستنی قانوونیی هه‌یه‌ له‌ ده‌ستتێوه‌ردان و په‌لاماردانی له‌و بابه‌ته‌.

به‌ندی 13.

1- هه‌موو که‌سێک له‌ سنووری هه‌موو ده‌وڵه‌تێکدا مافی هه‌یه‌ ئازادانه‌ بگه‌ڕێ و نشیمه‌نی خۆی هه‌ڵبژێرێ.

2- هه‌موو مرۆڤێک مافی هه‌یه‌ هه‌موو وه‌ڵاتێک به‌جێ بێڵێت، با وه‌ڵاتی خۆیشی بێ، و هه‌روه‌ها مافی هه‌یه‌ بگه‌ڕێته‌وه‌ وه‌ڵاتی خۆی.

به‌ندی 14.

1- هه‌موو مرۆڤێک مافی هه‌یه‌ له‌ وه‌ڵاتی دیکه‌ هه‌م داوای په‌نابه‌ری بکات و هه‌م په‌نای بدرێ بۆ ڕزگاربوون له‌ سته‌مکاری.

2- ئه‌م مافه‌ که‌سانێک ناگرێته‌وه‌ دادگه‌ داوایان بکات، له‌سه‌ر دۆزی به‌ڕاستی ناسیاسی یان دژ به‌ بنه‌ما و ئامانجه‌کانی ده‌وڵه‌تانی یه‌کگرتوو UN.

به‌ندی 15.

1- هه‌موو مرۆڤێک مافی هاوزێده‌تییه‌کی هه‌یه‌.

2- نابێ له‌خۆڕا مافی هاوزێده‌تی له‌ هیچ مرۆڤێک بسه‌ندرێته‌وه‌ و نابێ مافی گۆڕینی هاوزێده‌تی لێ زه‌وت بکرێ.

به‌ندی 16.

1- ژن و پیاوی ڕسکاو مافی‌ هاوسه‌ری و دامه‌زراندنی خێزانیان هه‌یه، بێ هیچ سنووردارییه‌ک بنه‌مای له‌سه‌ر ڕه‌گه‌ز، هاوزێده‌تی یان دین بێ. هه‌ردووکیان خاوه‌ن مافی یه‌کسانن کاتی هاوسه‌ری، له‌ ماوه‌ی هاوسه‌ریدا و له‌ کاتی جودابوونه‌وه‌دا.

2- هاوسه‌ریی ته‌نها به‌ دڵاسووده‌یی (ڕه‌زامه‌ندیی) ئازاد و ته‌واوی هه‌ردوو هاوسه‌ر ده‌بێ.

3- خێزان یه‌که‌ی خۆرسک و بنه‌ڕه‌تییه‌ له‌ جڤاتدا و مافی هه‌یه‌ له‌ لایه‌ن جڤات و ده‌وڵه‌ته‌وه‌ بێته‌ پاراستن.

به‌ندی 17.

1- هه‌موو مرۆڤێک مافی موڵکایه‌تی هه‌یه‌ چ به‌ ته‌نێ و چ له‌ په‌یوه‌ست له‌گه‌ڵ که‌سانی دیکه‌.

2- نابێ هیچ مرۆڤێک له‌خۆڕا موڵکی لێ زه‌وت بکرێ.

 

 

به‌ندی 18

هه‌موو مرۆڤێک مافی ئازادیی بیر، ویژدان و دینی هه‌یه‌. واته‌ مرۆڤ ئازاده‌ له‌ گۆڕینی دین و گۆڕینی باوه‌ڕ و هه‌روه‌ها ده‌ربڕین له‌ دین و باوه‌ڕ به‌ تاک یان به‌ کۆمه‌ڵ، ئاشکرا یان نهێنێ، له‌ ڕێی خوێندنه‌وه‌، په‌رستنه‌وه‌، په‌یڕه‌وی و ڕێز گرتنی ڕێوڕه‌سمه‌وه‌.

به‌ندی 19.

هه‌موو مرۆڤێک مافی ئازادیی بیروڕا و ئازادیی ده‌ربڕینی هه‌یه‌. به‌ گوێره‌ی ئه‌م مافه‌ هه‌موو مرۆڤێک بێ ده‌ستتێوه‌ردان ئازاده‌ له‌ هه‌ڵبژاردنی بیروڕا، گه‌ڕان به‌دوای زانیاری، وه‌رگرتن و په‌خشی زانیاری و بیروڕا به‌ هه‌موو ده‌ستاوێژێکی ده‌ربڕین و بێ گوێدانه‌ سنووری ناوچه‌.

به‌ندی 20.

1- هه‌موو مرۆڤێک مافی هه‌یه‌ ئازادانه‌ به‌شداری په‌یوه‌ست و جڤین (کۆبوونه‌وه‌) ی ئاشتییانه‌ بێ‌.

2- نابێ هیچ مرۆڤێک ناچار بکرێ ببێته‌ ئه‌ندامی په‌یوه‌ستێک.

به‌ندی 21.

1- هه‌موو مرۆڤێک مافی هه‌یه‌ به‌شداری به‌ڕێوه‌بردنی وه‌ڵاتی خۆی هه‌یه‌، ڕاسته‌وخۆ یان له‌ ڕێی نوێنه‌ری ئازادانه‌ هه‌ڵبژێردراو.

2- هه‌موو مرۆڤێک مافی یه‌کسانی هه‌یه‌ بۆ وه‌رگرتنی کارمه‌ندێتی گشتیی له‌ وه‌ڵاتی خۆیدا.

3- ویستی میلله‌ت سه‌رچاوه‌ی ده‌سه‌ڵاتی ده‌وڵه‌ته‌. ئه‌م ویسته‌ به‌ هه‌ڵبژاردنی دروست و ماوه‌ماوه‌ دێته‌ ده‌ربڕین، هه‌ڵبژاردنیش به‌ مافی گشتی و یه‌کسانی ده‌نگدان پیاده‌ ده‌کرێ و له‌ ڕێی ده‌نگدانی نهێنییه‌وه‌ یان هه‌ر شێوه‌یه‌کی دیکه‌ی هاوبایه‌خی ده‌نگدانی ئازاده‌وه‌.

به‌ندی 22.

هه‌موو مرۆڤێک چونکه‌ ئه‌ندامی جڤاته‌ مافی ئاسووده‌گیی جڤاکیی هه‌یه‌ که‌ ده‌بێ بڕاستێنرێ (ته‌حقیق بکرێ) له‌ ڕێی خه‌باتی میللی و هاریکاریی نێوده‌وڵه‌تییه‌وه‌ و به‌ ڕه‌چاو گرتنی سازمان و ده‌رامه‌دی هه‌ر ده‌وڵه‌تێک، بۆ دابین کردنی مافگه‌لی ئابووری، جڤاکی و فه‌رهه‌نگیی که‌ پێویستن بۆ پاراستنی سه‌روه‌ریی مرۆڤ و بۆ فراژووتنی ئازادانه‌ی که‌سایه‌تیی مرۆڤ.

به‌ندی 23.

1- هه‌موو مرۆڤێک مافی هه‌یه‌: کار بکات، ئازادانه‌ پیشه‌ هه‌ڵبژێرێت، هه‌لومه‌رجی پیشه‌که‌ی دادپه‌روه‌رانه‌ و دڵاسووده‌به‌خش بێ و هه‌روه‌ها مافی پاراستنی هه‌یه‌ له‌ بێکاری.

2- هه‌موو مرۆڤێک مافی هه‌یه‌ بێ جوداوازی هه‌مان مووچه‌ی هه‌بێ به‌رانبه‌ر هه‌مان کار.

3- هه‌موو مرۆڤێک که‌ کار ده‌کات، مافی هه‌یه‌ مزه‌یه‌کی دادپه‌روه‌رانه‌ و دڵاسووده‌به‌خش وه‌ر بگرێ، که‌ گوزه‌رانێکی مرۆڤشیاو بۆ خۆی و خێزانی ده‌سته‌به‌ر بکات و، له‌ بارودۆخی پێویستدا، ده‌ستاوێژی دیکه‌شی بچێته‌ پاڵ بۆ پاراستنی جڤاکی.

4- هه‌موو مرۆڤێک مافی هه‌یه‌ بۆ پاراستنی به‌رژه‌وه‌ندی خۆی هه‌م سه‌ندیکا دامه‌زرێنێ و

هه‌م ببێته‌ ئه‌ندامی سه‌ندیکا.

به‌ندی 24.

هه‌موو مرۆڤێک مافی هه‌یه‌ کاتی سه‌ربه‌ست (کاری ئازادی بێکاری) و پشووی هه‌بێ، که‌ ده‌کاته‌وه‌ دیاری کردنی سنوورێکی گونجاو بۆ کاتی کار و ماوه‌ی وچان (ماوه‌ی بێکاری) ی مووچه‌دار.

 

 

به‌ندی 25.

1- هه‌موو مرۆڤێک مافی هه‌یه‌ بۆ ئاستێکی ژیان که‌ گونجاو بێ بۆ ساخڵه‌می و خۆشگوزه‌رانیی خۆی و خێزانی، که‌ ده‌کاته‌وه‌ خۆراک، پۆشاک، نشیمه‌نی، ساخڵه‌می و خزمه‌تگوزاریی پێویستی جڤاکی، و هه‌روه‌ها مافی ئاسووده‌گی له‌ کاتی بێکاری، نه‌خۆشی، په‌ککه‌وتن، مه‌رگی هاوسه‌ر، پیری یان زیانی دیکه‌ی ڕێگری بژێوی له‌ هه‌لومه‌رجی وه‌هادا که‌ له‌ توانای ئه‌م به‌ده‌ر بن.

2- دایک و زارۆک مافیان هه‌یه‌ بۆ په‌رۆشداری و یارمه‌تیی تایبه‌ت. هه‌موو زارۆکان، چ له‌ نێو چ له‌ ده‌ره‌وه‌ی هاوسه‌رگیریدا زا بن خاوه‌ن هه‌مان مافی پاراستنی جڤاکین.

به‌ندی 26.

1- هه‌موو مرۆڤێک مافی فێرکاریی هه‌یه‌. فێرکاری لایه‌نی که‌م له‌ ئاستی سه‌ره‌تا و بنه‌ڕه‌تیدا ده‌بێ مفت (بێبه‌رانبه‌ر) بێ. فێرکاریی بنه‌ڕه‌تی ده‌بێ ناچاری (ئیلزامی) بێ. فێرکاریی پیشه‌زانی و ته‌کنیکی ده‌بێ ڤه‌کری (ئاواڵه‌) بێ بۆ هه‌موان. فێرکاریی باڵا ده‌بێ ڤه‌کری بێ بۆ هه‌موان به‌ گوێره‌ی کارامه‌یی.

2- مه‌بستی فێرکاری ده‌بێ فراژووتنی ته‌واوی که‌سایه‌تی بێ و هه‌روه‌ها بۆ ڕاهێزانی ڕێزه‌ له‌ مافی مرۆڤ و ئازادییه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌کانی. فێرکاری ده‌بێ هانده‌ر بێ بۆ ده‌رک کردن، سنگفره‌وانی و دۆستایه‌تیی نێوان میلله‌تان، گرووپی ڕه‌گه‌زی و گرووپی دینی و هه‌روه‌ها بۆ پته‌و کردنی خه‌باتی UN بۆ دابین کردنی ئاشتی.

3- مافی هه‌ڵبژاردنی جۆری فێرکاری به‌ پله‌ی یه‌که‌م بۆ دایک و باوکانه‌.

به‌ندی 27.

1- هه‌موو مرۆڤێک مافی هه‌یه‌ ئازادانه‌ به‌شداری ژیانی فه‌رهه‌نگیی جڤات بێ، چێژ له‌ هونه‌ر وه‌ربگرێ و به‌شدار بێ له‌ پێشخستنی زانست و له‌ به‌هره‌کانی سوودمه‌ند بێ.

2- هه‌موو مرۆڤێک مافی هه‌یه‌ به‌رژه‌وه‌ندی ماددی و ئه‌ده‌بی بپارێزرێ له‌ هه‌ر به‌رهه‌مێکی زانستی، ئه‌ده‌بی و هونه‌ری که‌ خۆی خاوه‌نی بێ.

به‌ندی 28.

هه‌موو مرۆڤێک مافی هه‌یه‌ به‌شێک بێ له‌ هه‌ر شیرازه‌یه‌کی جڤاکی و نێوده‌وڵه‌تی که‌ تێیدا ئازادی و مافی نێو ئه‌م مافنامه‌یه‌ به‌ ته‌واوی بڕاستێنێ.

به‌ندی 29.

1- هه‌موو مرۆڤێک ئه‌رکی له‌سه‌ره‌ به‌رانبه‌ر ئه‌و جڤاته‌ی ده‌رفه‌ت ساز ده‌کات بۆ فراژووتنی ته‌واوی که‌سایه‌تی خۆی به‌ته‌نێ.

2- هه‌موو مرۆڤێک له‌ پیاده‌ کردنی ئازادی و مافی خۆیدا سه‌رفروو دێنێ ته‌نها بۆ ئه‌و سنووربه‌ندییه‌ی که‌ قانوون دیاری کردوه‌ ته‌نها به‌ مه‌به‌ستی دابین کردنی ڕێز و ڕه‌چاوگیری بۆ ئازادی و مافی که‌سانی دیکه‌ و هه‌روه‌ها بۆ پیاده‌ کردنی مه‌رجی جڤاتی دێمۆکرات له‌ پێناو ئاکار، شیرازه‌ی گشتی و خۆشگوزه‌رانیی گشتی.

3- ئه‌م ئازادی و مافه‌ نابێ له‌ هیچ بارودۆخێکدا دژ به‌ بنه‌ما و ئامانجی UN بخرێنه‌ کار.

به‌ندی 30.

هیچ نییه‌ له‌م مافنامه‌یه‌دا به‌ شێوه‌یه‌ک لێک بدرێته‌وه‌ که‌ ماف بداته‌ ده‌وڵه‌تێک، گرووپێک یان تاکه‌که‌سێک خه‌ریکی چالاکییه‌ک بێ یان کارێک بکات مه‌به‌ست لێی هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی ئازادی و مافی نێو ئه‌م مافنامه‌یه‌ بێ.

Share:Email this to someoneShare on FacebookShare on Google+Tweet about this on TwitterShare on LinkedInPrint this page
Posted in دێمۆکراسی و مافی مرۆڤ, پیاده‌كردن‏

دادی نێوده‌وڵه‌تی و UN

له‌م پاشخانه‌ تیۆرییه‌دا
– ڕوانگه‌ی گشتیی «دادی نێوده‌وڵه‌تی» پێشان ده‌ده‌ین و ئاماژه‌ش به‌و هه‌ڕه‌شانه‌ ده‌که‌ین که‌ به‌ره‌نگاری ده‌بنه‌وه‌ به‌ بۆنه‌ی جه‌نگی سنووربه‌ده‌ری تێرۆر
– نۆره‌ (ڕۆڵ) ی UN پێشان ده‌ده‌ین له‌ سیسته‌مێکی خۆشڕه‌وتدا بۆ مافی مرۆڤ.
– له‌ کۆتاشدا نۆره‌ی ئه‌و پرنسیپه‌ بنه‌ڕه‌تییانه‌ی دێمۆکراسی پێشان ده‌ده‌ین له‌ خه‌باتدا بۆ ڕاهێزانی ئه‌و سیسته‌مه‌ی ئه‌مڕۆ له‌ ئارادن بۆ مافپارێزی

 

 

«دادی نێوده‌وڵه‌تی» و جه‌نگی دژه‌تێرۆر

«دادی نێوده‌وڵه‌تی» – بڕوانه‌ ئه‌م هێلکارییه‌ ساکاره‌ی خواره‌وه‌ – ئه‌م چه‌ند ساڵه‌ی ڕابورد درایه‌ به‌ر په‌ستانێکی گه‌وره‌ له‌ ڕێی ته‌ک (کار) ی سنوورانبه‌زێنی نمایشکاری تێرۆریستانه‌ له‌ لایه‌ک و به‌رته‌کی تۆڵه‌سه‌ندنیان له‌ لای دیکه‌وه‌.

هه‌ر چه‌ند هه‌فته‌یه‌ک پاش په‌لاماردانی World Trade Center له‌ 11 سێپته‌مبه‌ری 2001، USA توانی مانداتی جه‌نگێکی سنووربه‌ده‌ر، دژی ‌تێرۆر له‌ UN وه‌ر بگرێ. به‌ره‌ی USA یه‌که‌م ئامانجیان پێکا و حکوومه‌تی تاڵیبانی ئه‌فغانستانیان ڕووخاند. ئه‌م حکوومه‌ته‌ هێرشبه‌رانی تۆڕی «ئه‌لقایعده» یان داڵده‌ دابوو.

هه‌ڵبه‌ت ده‌کرا له‌ بری جه‌نگ ئه‌و په‌لاماردانه‌ به‌ ڕێگه‌یه‌کی پۆلیسیی جیهانگیر چاره‌سه‌ر بکرێ. تێرۆریزم زێدێکی دیاریکراوی تایبه‌تی نییه‌ بیکاته‌ باره‌گه‌، تێرۆریستان ڕژێمی سه‌لمێنراوی فه‌رمی نین. نامۆکارن و زۆر جار له‌ هێرشی سنووربه‌زێندا خه‌ڵکی مه‌ده‌نی به‌ شێوه‌یه‌کی چاوه‌ڕوان نه‌کراو تووش ده‌که‌ن. مه‌به‌ستیش په‌خشانی ترس و بێمتمانه‌ییه‌ به‌ توانای ده‌زگه‌کانی به‌رپرس له‌ دابین کردنی قانوون و ئارامی. به‌ڵام ئه‌وسا ئه‌م تێرۆریستانه‌ ده‌چوونه‌ خانه‌ی که‌سانی به‌رگومانی تاوان و ده‌شکرا سیسته‌می مافی مرۆڤی سه‌ربه‌ UN پارێزه‌ریان بێ.

USA – به‌ سه‌لماندنی UN ـه‌وه‌ – ڕێگه‌ی جه‌نگی هه‌ڵبژارد. هاوکات ڕژێمی تاڵیبان و لایه‌نی هاوبه‌ره‌یان به‌ «جه‌نگاوه‌ری ناقانوونی» ناسران و به‌وه‌ش «دادی نێوده‌وڵه‌تی» له‌ کار خرا. UN به‌ کرده‌وه‌ خۆی له‌ بارێکی «ته‌نگانه‌ی جیهانگیری» دا، دییه‌وه‌، نه‌ قانوونی جه‌نگ کارا بوو نه‌ هی ئاشتی.

پاش ماوه‌یه‌ک، ساڵی 2003، له‌شکری USA په‌لاماری عیراقیان دا، به‌ڵام ئه‌مجاره‌ سه‌رۆک بوش Bush وێڕای هه‌وڵێکی زۆر، «ئه‌نجومه‌نی ئاساییش» پێ ساز نه‌بوو. دژ به‌ ده‌ستووری UN – و له‌ویشه‌وه‌ دژ به‌ «دادی نێوده‌وڵه‌تی» – USA هێرشی برده‌ سه‌ر عیراق و سه‌دام حسێنی دیکتاتۆری وه‌ڵاته‌که‌ی خست. به‌ڵام بوش ئاشتی له‌ده‌ست دا. ئه‌وا چوار ساڵ ڕابورد و له‌شکری USA هێشتا له‌ عیراقه‌ و گیرۆده‌ی شه‌ڕێکی نوێی نێوخۆیه‌ له‌ نێوان گرووپانی سوننه‌ و شیعه‌ به‌ خۆیان و بۆمبی خۆکوژییانه‌وه‌ که‌ زیادتر ئاڕاسته‌ی خه‌ڵکی سیڤیل ده‌کرێ.

HR_and_Democracy_1

تێبینی بکه‌ USA هه‌ر دوو جاره‌که‌ هه‌وڵی دا سه‌لماندنی ده‌ستتێوه‌ردان له‌ UN وه‌ربگرێ. ده‌یویست فه‌رمانی UN ی هه‌بێ و «ڕه‌وایه‌تی» هێرش بردن وه‌ربگرێ. له‌ شه‌ڕی عیراقدا بۆی نه‌چوه‌ سه‌ر، ئه‌وجا دژ به‌ سه‌روه‌ریی UN ڕێگه‌ی خۆی گرته‌ به‌ر.

ئه‌م ڕه‌فتاره‌ پرنسیپبه‌ده‌ره‌ی USA ڕه‌نگدانه‌وه‌ی هه‌ڵوێستێکی دووتیخه‌ (دوو ده‌مه‌) به‌رانبه‌ر «دادی نێوده‌وڵه‌تی» و «مافی مرۆڤ». له‌ سه‌رێکه‌وه‌: که‌م وه‌ڵات هه‌یه‌ هێنده‌ی USA له‌ سیاسه‌تی نیوخۆدا «ماف» ی کردبێته‌ بنه‌ما. «مافی موڵکایه‌تی» شابنه‌مایه‌ و کێشه‌ی سیاسی زۆر جار وه‌ک دۆزی مافپه‌روه‌ری ڕاپێچی دادگه‌ ده‌کرێت. له‌ سیاسه‌تی ده‌ره‌کیدا USA له‌ سه‌رانسه‌ری جیهاندا پشتیوانی له‌ خه‌باتکارانی مافپه‌روه‌ر ده‌کات که‌ هه‌وڵ ده‌ده‌ن بۆ دامه‌زراندی سیسته‌مێکی فه‌ریکه‌ دێمۆکرات.

له‌ سه‌رێکی دیکه‌وه‌، USA ماف به‌ دۆزێکی میللی خۆی ده‌زانێ و ڕێ نادات سیسته‌مێکی جیهانگیر سه‌روه‌ریی ئه‌م سنوورکێش بکات. بۆیه‌ USA له‌ سه‌ر ئاستی نێوده‌وڵه‌تیدا ئه‌و شابنه‌مایه‌ ڕه‌ت ده‌کاته‌وه‌ که‌ ده‌ڵێ «که‌س له‌ ژوور قانوونه‌وه‌ نییه» چونکه‌ ئه‌و هیچ قانوونێکی ڕه‌وا له‌و ئاسته‌دا ناسه‌لمێنێ.

گه‌ر ئه‌م هه‌ڵوێسته‌ له‌ نێو هه‌موو ده‌وڵه‌تاندا گشتی با، ئه‌وسا «دادی نێوده‌وڵه‌تی» ده‌بوه‌ گوته‌ی بێناوه‌ڕۆک و ئه‌وساش تێرۆریزمی سنووربه‌ده‌ر ئامانجی خۆی ده‌پێکا: بیرۆکه‌ی «سه‌روه‌ریی قانوون» له‌ سه‌رانسه‌ری جیهاندا په‌کی ده‌که‌وت.

سیسته‌مێکی گورج بۆ «مافی مرۆڤ»

سیسته‌می مافی مرۆڤ به‌نده‌ به‌ لێککاری Interaction یه‌کی گورجی نێوان سێ هاوکار: UN وه‌ک سازمانێکی جیهانگیر، ده‌وڵه‌تانی ئه‌ندام و ئه‌وجا مرۆڤ وه‌ک تاکه‌که‌س. گه‌ر هاوکاران نۆره‌ی خۆیان له‌م گه‌مه‌یه‌دا نه‌سه‌لمێنن، ئه‌وا «مافی مرۆڤ» ده‌بێته‌ بابه‌تی ڕه‌وانبێژی و ماکی «دادی نێوده‌وڵه‌تی» ی پێوه‌ نامێنێ.

بۆ ڕوون کردنه‌وه‌ی ئه‌م بیرۆکه‌یه‌ ده‌ڵێین: ماف جۆرێکه‌ له‌ نۆڕم، تێیدا مرۆڤ داوای یان چاوه‌ڕێی هه‌ڵوێستێکی دیاریکراو له‌ که‌سێکی دیکه‌ ده‌کات. له‌م نۆڕمه‌دا، جگه‌ له‌ بیرۆکه‌ و ماکی سۆزدارانه‌، ساختارێکی جڤاکیش هه‌ڵده‌به‌ستێ، وه‌ک ئه‌وه‌ی دایکوباوک (ی نۆڕمبه‌خش) ڕینوێنی منداڵ (ی نۆڕمگیر) ه‌. که‌ دێته‌ سه‌ر «ماف» ئه‌م ساختاره‌ سێ لایه‌نی هاوکاری هه‌یه‌:

 

HR_and_Democracy_2

 

– لایه‌نی نۆڕمبه‌خش Originator
– لایه‌نی نۆڕمگیر Recipient که‌ نۆڕمه‌که‌ وه‌ک ئه‌رک ده‌گرێته‌ ئه‌ستۆ،
– لایه‌نی ئۆبژه‌ی نۆڕم Object که‌ خاوه‌ن مافه‌ و که‌ نۆڕمه‌که‌ی ئاڕاسته‌ ده‌کرێ.[1]

ده‌وڵه‌تێک که‌ په‌یماننامه‌یه‌کی UN ی سه‌لماند، به‌رانبه‌ر «دادی نێوده‌وڵه‌تی» ئه‌رکی له‌سه‌ره‌ به‌رانبه‌ر میلله‌تی خۆی به‌وه‌ی مافه‌کانی نێو ئه‌و په‌یماننامه‌یه‌ ده‌سته‌به‌ر بکات. ئه‌م باسه‌ له‌ گرێبه‌ستێک ده‌چێ له‌ نێوان سێ لایه‌ندا که‌ تێیدا مه‌رجی ناوتۆژ و باریکنووس هه‌بێ:
– UN ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ ده‌سه‌لمێنێ
– ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ باڵاده‌ستیی UN له‌ چه‌ند بوارێکدا ده‌سه‌لمێنێ
– هاوزێدی ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌، به‌رانبه‌ر ئه‌وه‌ی ده‌وڵه‌ت مافه‌کانی ده‌سته‌به‌ر ده‌کات، ئه‌ویش ئه‌رکی خۆی به‌رانبه‌ر ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ به‌جێ ده‌هێنێ – بۆ نموونه‌ قانوونی ده‌وڵه‌ت په‌یڕه‌وی ده‌کات و باج ده‌دات

چه‌ندین ده‌وڵه‌ت هه‌ن‌ چه‌ندین په‌یماننامه‌ی UN یان نه‌سه‌لماندوه‌ و واژۆیان نه‌کردوه‌. له‌و باره‌شدا ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ له‌ ڕووی قانوونه‌وه‌ پابه‌ندی ئه‌و په‌یماننامه‌یه‌ نییه‌. له‌ سه‌رێکی دیکه‌وه‌، زۆری ئه‌و ده‌وڵه‌تانه‌ی که‌مترین ڕێز له‌ مافی مرۆڤ ده‌گرن، هه‌ر شه‌ش په‌یماننامه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌که‌ی UN یان سه‌لماندوه‌.[2] له‌م بواره‌دا سینیزم Cynicism به‌ربڵاوه‌. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا پێگه‌ی «مافی مرۆڤ» به‌راورد به‌ سه‌رده‌می دامه‌زراندنی UN ئێستا به‌ شێوه‌یه‌کی به‌رهه‌ست پێشکه‌وتوه‌:

– کۆچه‌رخ Machinery ی چاودێریی نێو UN هێشتا لاواز و بیرۆکراتانه‌یه‌، به‌ڵام ڕیفۆرمکارییه‌ک له‌ ئارادایه‌ – بۆ نموونه‌ ئه‌و ئه‌نجومه‌نه‌ تازه‌یه‌ی مافی مرۆڤ.
– «دادگه‌ی ناوچه‌یی» هاتۆته‌ دامه‌زراندن و باشتر له‌ دادگه‌ی میللی (ده‌وڵه‌تی) ده‌توانێ چاودێریی مافی مرۆڤ بکات. نێزیکه‌ 20 ده‌وڵه‌تێکی نێوه‌ند و لاتین ئامه‌ریکا چوونه‌ ژێر باری سه‌لماندنی «دادگه‌ی ئینته‌رئامه‌ریکا»  Inter-American Court of Justice. «دادگه‌ی ئه‌ورووپایی مافی مرۆڤ» European Court for Human Rights ده‌سه‌ڵاتی قانوونی به‌سه‌ر نێزیکه‌ی 40 ده‌وڵه‌تدا هه‌یه‌. ساڵی 2006 «دادگه‌ی ئافریقایی» African Court هاته‌ دامه‌زران.
– ساڵی 2002 «دادگه‌ی تاوانی نێوده‌وڵه‌تی» International Criminal Court بۆ دادپرسی له‌ جێنۆساید و تاوانی دیکه‌ی دژه‌مرۆڤایه‌تی.
– سازمانی ده‌وڵه‌تبه‌ده‌ر Transnational ی دڵخوازی وه‌ک Amnesty و Human Rights Watch کارێکی گرێنگ ده‌که‌ن بۆ په‌خشانی زانیاری له‌ هه‌موو جیهاندا و هه‌روه‌ها په‌یجۆریی پیاده‌ کردنی په‌یماننامه‌کان.
– چه‌ندین ده‌وڵه‌ت و سازمانی دڵخوازی وه‌ک Oxfam هاوڕێ له‌گه‌ڵ «به‌رنامه‌ی فراژووتنی ئابووریی UN» UN programme for economic development (UNDP) کارێکی «مافپه‌روه‌رانه» ده‌که‌ن به‌تایبه‌تی ده‌رباره‌ی مافگه‌لی ئابووری، جڤاکی و فه‌رهه‌نگی.

ده‌وڵه‌ت ببێته‌ ده‌سته‌به‌ری مافی مرۆڤ

به‌های بنه‌ڕه‌تی که‌ ده‌بێته‌ بنه‌ما بۆ ستراتیژی یه‌که‌م بریتییه‌ له‌ نۆڕمی «ڕه‌چاو گرتنی یه‌کسان»: گه‌ر هه‌موو مرۆڤ هاوبایه‌خن ئه‌وا به‌رژه‌وه‌ندی هه‌موان شایانی هه‌مان ڕه‌چاو گرتنه‌. هه‌موو سنووربه‌زێنییه‌کی مافی مرۆڤ به‌زاندنی ئه‌م نۆڕمه‌یه‌، گه‌ر ڕووی دا ئه‌وا ده‌وڵه‌ت په‌رپرسایه‌تیی خۆی جێبه‌جێ نه‌کردوه‌. له‌وه‌ش بترازێ زۆر جار فه‌رمانگه‌ی ده‌سه‌ڵات خۆی ئه‌م سنووربه‌زێنییه‌ ده‌کات. لایه‌نی سنووربه‌زێن ده‌سته‌به‌ر بێ، وه‌ک ئه‌وه‌یه‌ گورگ پاسه‌وانی مێگه‌ل بێ.

که‌واته‌ خه‌بات بۆ دادگه‌ی بێلایه‌ن هه‌نگاوێکه‌ ڕوه‌و چاره‌سه‌ر. ڕاسته‌ به‌ ده‌گمه‌ن نه‌بێ تاوانی دژه‌ مافی مرۆڤ ناگاته‌ بڕیاری تاوانبار کردن له‌ وه‌ڵاتی ڕووداوه‌که‌دا، به‌ڵام ده‌رفه‌ت زیادتره‌ گه‌ر دادپرسییه‌که‌ به‌رز بکرێته‌وه‌ بۆ ئاستێکی بان-ده‌وڵه‌تی.

هه‌نگاوێکی دیکه‌ی گرینگ له‌م ستراتیژه‌دا بریتییه‌ له‌ ڕاهێزانی بنگه‌ی FD بۆ ئه‌وه‌ی به‌رپرسان له‌ بواری ده‌سه‌ڵاتی سیاسیدا ڕکابه‌ریان لێ په‌یدا بێ (بڕوانه‌ چاپته‌ری «ده‌وڵه‌تێکی فه‌ریکه‌ دێمۆکرات»).

دوا خاڵی گرینگیش ئه‌وه‌یه‌ مرۆڤ له‌ کاری چاودێری و بیروڕا ساز کردندا، هه‌رده‌م له‌یادی بێ: مافی مرۆڤ گه‌ردوونگیر Universal ه‌ – سیسته‌مێکی جیهانگیر پێک دێنێ نێوه‌نده‌که‌ی UN ـه‌.

ڕاهێزانی ده‌رفه‌تی میلله‌ت بۆ داکۆکی له‌ مافی خۆی

ستراتیژی دوه‌م له‌ خه‌باتدا بۆ گه‌شه‌ کردن له‌ چێوه‌یه‌کی «مافپه‌روه‌رانه» دا، بریتییه‌ له‌ ڕاهێزانی ده‌رفه‌تی میلله‌ت بۆ داکۆکی له‌ مافی خۆی. گه‌ر مرۆڤ مۆدێلی «ئه‌لفوبێی دێمۆکراسی» بسه‌لمێنێ ئه‌م خاڵه‌ ده‌بێته‌ به‌ڵگه‌نه‌وسیت. له‌وێدا «ڕێسای سه‌رفه‌رازیی که‌سه‌کی» ڕێک ده‌ڵێ مرۆڤ هێنده‌ توانایه‌ خۆی باشتر به‌رژه‌وه‌ندی خۆی هه‌ڵسه‌نگێنێ.

ئێمه‌ له‌ دونیایه‌کدا ده‌ژین خه‌ره‌ندی قووڵی هه‌یه‌، زۆرینه‌ هه‌ر ئه‌وه‌نده‌ فریا ده‌که‌وه‌ێ گوزه‌رانی ڕۆژانه‌ی خۆی دابین بکات، ده‌سته‌یه‌کی که‌میش ده‌توانێ به‌شێکی به‌رینی ئاره‌زووی خۆی تێر بکات. که‌واته‌ کارێکی ژیرانه‌ نییه‌ چاوه‌ڕێی خه‌باتی ئه‌و ده‌سته‌ دارایه‌ بین بۆ ڕێکخستنه‌وه‌ و دابه‌شینه‌وه‌ی ده‌رامه‌د به‌ جۆرێکی وه‌ها، له‌ ئاستێکی جیهانگیردا، ده‌رفه‌ت ساز بکات بۆ هه‌موان به‌ یه‌کسانی به‌رژه‌وه‌ندی خۆیان دابین بکه‌ن. خه‌ڵکیش ده‌بێ بکه‌ونه‌ خۆیان، بۆ نموونه‌ له‌ ڕێ کار کردن له‌ سازمانه‌ دێمۆکراته‌کانی خۆیاندا.

ئه‌مه‌یان چۆن جێبه‌جێ ده‌بێ؟ ته‌نانه‌ت ئه‌م جۆره‌ خه‌باته‌ بۆ کاری «مافپه‌روه‌رانه» گرفتی هه‌یه‌: مرۆڤ چۆن ده‌توانێ ده‌رفه‌تی «ئه‌وان» به‌هێز بکات بێ ئه‌وه‌ی خۆی بکاته‌ گه‌وره‌ و چاودێریان؟ مرۆڤ بۆ زاڵبوون به‌سه‌ر به‌ره‌نگاریی وه‌هادا، ده‌بێ ئه‌م خاڵانه‌ی لێی ڕوون بێ:

– شێوازه‌ جیاوازه‌کانی فه‌رمانڕه‌وایی چین،
– هه‌لومه‌رجی گونجاو بۆ هه‌ڵبژاردنی شێوازی دێمۆکراسی کامه‌یه‌‌،
– ئه‌وجا چی بکه‌ین باشه‌ بۆ گه‌یشتن به‌و هه‌لومه‌رجه‌.

[1] Johan Galtung, Human rights in a new key, Polity Press, 1994

[2] – بڕوانه‌ سایتی Raoul Wallenberg Institute

http://www.rwi.lu.se/tm/ThemeMaps.html

Share:Email this to someoneShare on FacebookShare on Google+Tweet about this on TwitterShare on LinkedInPrint this page
Posted in دێمۆکراسی و مافی مرۆڤ, پاشخان