Blog Archives

په‌یوه‌ندی

Anette Pettersson, Academy of Democracy

Göran Hemberg, Content

Åse Richard, Svenska, English

Sara Nezami, پارسی

Eva Restrepo Ahren, Español

Naile Aras, Türkçe

Asos Shafeek, Kurdish

Natasha Alexeeva, Русский

Share:Email this to someoneShare on FacebookShare on Google+Tweet about this on TwitterShare on LinkedInPrint this page
Posted in په‌یوه‌ندی

چوار گۆشه

«چوار گۆشه» بۆ وه‌رگرتنی هه‌ڵوێست و هه‌ڵبژاردنه‌. ئه‌م مێتوده‌ هه‌م بۆ سه‌ره‌تای گفتوگۆ و هه‌م بۆ قووڵبوونه‌وه‌ کارایه‌. ته‌نانه‌ت مرۆڤی هه‌ره‌ بێده‌نگ، بێ هه‌را و بێ ئاماژه‌ پێ کردن، لێره‌دا دێته‌ گۆ. ئه‌م مێتوده‌ بۆ گرووپی گه‌وره‌ش ده‌ست ده‌دات.
ڕێبه‌ری خول چوار بژاره‌، چوار ڕێگه‌ی جیاواز پێشنیاز ده‌کات. هه‌ر بژاره‌یه‌ک گۆشه‌یه‌کی ژووه‌که‌ ده‌گرێت. داوا له‌ به‌شداربوان ده‌کات، هه‌ر یه‌که‌ به‌ بۆچوونی خۆی ئه‌و گۆشه‌یه‌ بگرێ که‌ ئێستا باشتر له‌گه‌ڵ بیروڕای خۆی ده‌گونجێت.
پاش ئه‌وه‌ی هه‌موو که‌سێک گۆشه‌ی خۆی دۆزییه‌وه‌، له‌ گۆشه‌کاندا چه‌ند خوله‌کێک گفتوگۆ ده‌کرێت له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی بۆ من ئێره‌م پێ باش بوو. ئه‌وجا یه‌ک دوو که‌س له‌ هه‌ر گرووپێک ڕوانگه‌ی خۆیان بۆ هه‌موان ڕوون ده‌که‌نه‌وه‌.
ڕێبه‌ری خول داوا له‌ به‌شداربوان ده‌کات، گه‌ر به‌ده‌م گفتوگۆوه‌ بیروڕای خۆیان گۆڕی، ئازادانه‌ گۆشه‌ بگۆڕن. گیر نه‌خۆن.
چوار بژاره‌ی چوار گۆشه‌که‌ وه‌ها بێلایه‌ن باس بکه‌ که‌ هیچیان ئاماژه‌ به‌ دروستی و نادروستیی بۆچوون نه‌دات.
هه‌رده‌م یه‌ک له‌ بژاره‌کان ڤه‌کری بێ (ئاواڵه‌ بێ، بۆ نموونه‌: بۆچوونی دیکه‌.)
بڕوانه‌ «دوو ڕووخساری دێمۆکراسی»

Share:Email this to someoneShare on FacebookShare on Google+Tweet about this on TwitterShare on LinkedInPrint this page
Posted in مێتود, مێتودنامه‌

ڕۆژه‌ڤی هاوکۆ

ده‌ستپێکی جڤین سووڕێکه‌ تێیدا ئه‌ندامان ڕوونی ده‌که‌نه‌وه‌:

کامه‌ پرس به‌لایانه‌وه‌ گرینگه‌ باس بکرێ –
مه‌به‌ستیان له‌و باسه‌ چییه‌: په‌خشانی زانیارییه‌، گفتوگۆیه‌ یان بڕیاردان –
ئه‌و باسه‌ چه‌ندی کات پێوسته‌ له‌م جڤینه‌دا –

وه‌ها باشه‌ ئه‌و خاڵانه‌ له‌سه‌ر کاخه‌زێکی گه‌وره‌ بنووسرێت بۆ ئه‌وه‌ی له‌ هه‌موان ڕوون بێ. گه‌ر ئاشکرا بوو که‌ کاتی پێویست بۆ گفتوگۆی ئه‌و خاڵانه‌ی ڕۆژه‌ڤ سنووری کاتی ته‌رخانی جڤینه‌که‌ ده‌به‌زێنێ، ئه‌وسا ده‌بێ بێنه‌وبه‌ره‌ له‌گه‌ڵ یه‌کبه‌یه‌کی ئه‌ندامان بکرێ له‌سه‌ر کاتی پێویست بۆ خاڵه‌کانیان – له‌وانه‌یه‌ خاڵ هه‌بێ بخرێته‌ جڤینی داهاتوو. پاش ئه‌م بێنه‌وبه‌ره‌یه‌ بڕیار ده‌درێ له‌سه‌ر ڕیزبه‌ندی خاڵه‌کان، کامیان له‌ پێش و کامیان له‌ پاش دێنه‌ به‌رباس. ئه‌وجا هه‌ر که‌س به‌رپرسه‌ له‌وه‌ی خاڵه‌که‌ی خۆی پێشکه‌ش جڤینه‌که‌ بکات. ئه‌م پڕۆسه‌یه‌ کات زۆر نابات و ده‌شبێته‌ مایه‌ی .

ڕیزبه‌ندییه‌کی «هاوکۆ» ی ڕۆژه.

»بڕوانه‌ «ڕێبه‌رایه‌تیی دێنمۆکراتانه‌

Share:Email this to someoneShare on FacebookShare on Google+Tweet about this on TwitterShare on LinkedInPrint this page
Posted in ده‌ستاوێژ بۆ جڤینی باشتر, مێتود, مێتودنامه‌

سووڕ

له‌ جڤیندا، نۆره‌ی ئاخافتن ده‌سووڕێ و هه‌موو که‌سێک به‌ ڕیز سه‌ره‌ی خۆی ده‌بێ. له‌ سه‌ره‌ی خۆیدا، مرۆڤ له‌ کاتی دیاریکراودا، چه‌ند خوله‌کێک، باسه‌که‌ی خۆی پێشکه‌ش ده‌کات بێ ئه‌وه‌ی که‌سی دیکه‌ پێی ببڕێ. له‌ سووڕدا مرۆڤ گه‌ر باسی تایبه‌تی نه‌بێ بۆی هه‌یه‌ له‌ نۆره‌ی خۆی خۆش بێ، به‌ڵام که‌س بۆی نییه‌ سه‌رنج و تێبینی هه‌بێ ده‌رباره‌ی گوته‌ی که‌سێکی دیکه‌، ئێره‌ بواری گفتوگۆ نییه‌.
بۆ ئه‌وه‌ی «سووڕ» به‌ ڕێکی بێ ڕێبه‌ر بچه‌رخێ ده‌بێ سه‌ره‌تا تێمایه‌ک (بابه‌تێکی باس) دیاری بکرێ، بۆ نموونه‌:

1- سووڕی ئێره‌ و ئێستا – لێره‌دا هه‌موو که‌سێک ئه‌و باسانه‌ ده‌کاته‌وه‌ که‌ ئێستا لێره‌دا خه‌یاڵی جه‌نجاڵ کردوه‌، بۆ ئه‌وه‌ی پاشان هه‌ر هه‌موو به‌ته‌واوی سه‌رنجه‌وه‌ به‌شداری جڤینه‌که‌مان بین.

2- سووڕی ڕۆژه‌ڤ – له‌ پرسه‌کانی ڕۆژه‌ڤی ئه‌م جڤینه‌ کامه‌ پرس به‌لای منه‌وه‌ له‌ هه‌موان گرینگتر بوو.

3- سووڕی ڕووماڵ – به‌ر له‌ ده‌ستپێکی گفتوگۆ، کامه‌ پرس گرینگه‌ کاتی گفتوگۆ له‌ یادمان بێ.

4- سووڕی پێشنیاز – پاش گفتوگۆ، هه‌ر که‌سێک پێشنیاز ده‌دات بۆ بڕیارێک، به‌ بێ به‌ڵگه‌کاری و گفتوگۆ

5- سووڕی کۆتا – ده‌مه‌و کۆتابوونی جڤین، چی باش بوو له‌م جڤینه‌دا و چی ده‌کرێ باشتر بێ.

بڕوانه‌ «ڕێبه‌رایه‌تیی دێنمۆکراتانه‌»

Share:Email this to someoneShare on FacebookShare on Google+Tweet about this on TwitterShare on LinkedInPrint this page
Posted in ده‌ستاوێژ بۆ جڤینی باشتر, مێتود, مێتودنامه‌

ده‌ستکه‌لای گوتار

تۆپێکی نه‌رم و‎ سووکه‌ڵه‌ ده‌درێته‌ ده‌ست که‌سی ئاخێوه‌ر و ده‌یکاته‌ جێی سه‌رنج. ئه‌م ده‌ستکه‌لایه‌ ماف ده‌داته‌ ئاخێوه‌ر گوته‌ی خۆی هه‌بێ بێ ئه‌وه‌ی که‌س پێی ببڕێ. ده‌ستکه‌لا بۆ ڕاکێشانی سه‌رنجی ئاپۆره‌یه‌ بۆ که‌سی ئاخێوه‌ر بێ ئه‌وه‌ی که‌سی دیکه‌ په‌رتی بکات. پاش که‌مێک ڕاهێنان مرۆڤ فێر ده‌بێ ته‌نانه‌ت له‌ جڤینی گه‌وره‌شدا بێ سه‌رۆک و ده‌مڕاست، به‌ ڕاده‌ست کردنی ئه‌م ده‌سته‌کلایه‌ نۆره‌ی ئاخافتن بداته‌ هاوڕێیان.

Share:Email this to someoneShare on FacebookShare on Google+Tweet about this on TwitterShare on LinkedInPrint this page
Posted in ده‌ستاوێژ بۆ جڤینی باشتر, مێتود, مێتودنامه‌

سووڕاندنی کارکردی جڤین

ڕێبه‌رایتیی جڤین ئه‌رکێکی ئاڵۆزه‌ و ده‌کرێ دابه‌ش بکرێت به‌سه‌ر چه‌ند که‌سێکدا. گه‌ر ئه‌م ئه‌رکه‌ له‌ نێو ئه‌ندامانی په‌یوه‌ستدا بسووڕێ، ئه‌وا هه‌موو که‌سێک ده‌رفه‌تی ده‌بێ بۆ په‌ی بردن به‌ چۆنیه‌تی چه‌رخانی سازمان و باشتر به‌رپرسایه‌تیی جڤین ده‌گرێته‌ ئه‌ستۆ.

ڕێبه‌ری جڤین – یه‌که‌م ئه‌رکی ڕێبه‌ر دابه‌شینی سه‌ره‌ی ئاخافتنه‌ له‌ جڤینه‌که‌دا و ئه‌وجا ڕێبه‌رایه‌تیشه‌ به‌وه‌ی:
–    داوا له‌ که‌سانی درێژدادڕ بکات بگه‌نه‌ کڕۆکی باس،
–    خۆی پوخته‌ی گفتوگۆی جڤین پێشکه‌ش بکات،
–    گفتوگۆ به‌ره‌و بڕیاردان به‌رێت و … هتد.
گرینگه‌ ڕێبه‌ری جڤین هاوکات باسی تایبه‌تیشی نه‌بێت. گه‌ر هه‌یبوو ده‌بێ که‌سێکی دیکه‌ بۆ ماوه‌یه‌ک ڕێبه‌رایه‌تییه‌که‌ بکات.
– سکرتێر – له‌ هه‌موو دۆزێکدا که‌ دێته‌ به‌رباس، بڕیاره‌که‌ دووباره‌ ڕوون ده‌کاته‌وه‌ و پرۆتۆکۆلنووسی ده‌کا بۆ دیڤچوون له‌ جڤینی داهاتوودا
– کاتڕاگر – که‌سێکه‌ ئاگاداری کاته‌، ڕێ نادات گفتوگۆ له‌ سنووری کاتی ته‌رخان ده‌رچێت و هه‌روه‌ها ئاگای له‌وه‌یه‌ جڤینه‌که‌ له‌ کاتی خۆیدا ته‌واو بێ. چونکه‌ که‌سێک هه‌یه‌ به‌رپرسی کاته‌، ئه‌وانه‌ی دیکه‌ خه‌ریکی خاڵه‌کانی جڤینه‌که‌ ده‌بن و په‌رۆشی کات نابن.
– چاودێر – وه‌ها باشه‌ به‌ر له‌ ده‌ستپێکی جڤین ناوزه‌د بکرێ به‌تایبه‌تی گه‌ر خاڵ هه‌بێ له‌ فه‌رهه‌نگی جڤیندا پێویستی به‌ سه‌رنجی تایبه‌ت بێ، بۆ نموونه‌: دابه‌شینی کاتی ئاخافتن، گوته‌ی زێڕینی وه‌ها شایانی تۆمار کردن بێ، ته‌کنیکی خۆسه‌پاندن، پێویستبوونی وچان و … هتد.
ته‌کنیکی یه‌که‌م و دوه‌م، «ده‌سکه‌لای ئاخافتن» و «سووڕ»، ئاسانه‌ یه‌کسه‌ر پیاده‌یان بکه‌یت و ئه‌نجامی باشیان لێ وه‌ربگریت. ته‌کنیکی «ڕۆژه‌ڤی هاوکۆ» و «سووڕاندنی کارکردی جڤین» پیویستیان به‌ ڕاهێنانه‌. گه‌ر مرۆڤ سه‌رکه‌وتوو بێ له‌ دامه‌زراندنی ئه‌م چوار ته‌کنیکه‌دا، ئه‌وا مه‌ودایه‌کی باش ده‌بڕێ له‌ دابه‌شینه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵات و ڕێبه‌ستن له‌ مه‌یلی هه‌ڵاواردن له‌ نێو سازماندا.
ئه‌وجا بڕوانه‌ ڕاهێنانی «فراژووتنی دێمۆکراتانه‌ی سازمان».

Share:Email this to someoneShare on FacebookShare on Google+Tweet about this on TwitterShare on LinkedInPrint this page
Posted in ده‌ستاوێژ بۆ جڤینی باشتر, مێتود, مێتودنامه‌

له‌ پێداویستییه‌وه‌ بۆ ماف

مه‌به‌ست
ده‌رفه‌ت به‌ به‌شداربوان بده‌ بۆ ئه‌وه‌ی:
چالاکانه‌ خه‌ریکی «مافنامه‌ی مرۆڤ» – بن.
سه‌رنج بده‌نه‌ جیاوازیی نێوان بیرۆکه‌ی ئه‌بستراکت و گوزه‌رانی ڕۆژانه‌.

 1) «بیرۆکه‌بارانه»

به‌شدابوان دابه‌ش بکه‌ به‌سه‌ر گرووپی 5-6 که‌سیدا و ئه‌مه‌ش ڕێنوێنی:

– «گریمان سبه‌ی تووشی پێشهاتێکی کوشنده‌ ده‌بیت. له‌ سه‌ره‌مه‌رگدا پێشنیازێکت پێشکه‌ش ده‌کرێ که‌ جارێکی دیکه‌ بزێیته‌وه‌ (بێیته‌وه‌ دونیا)، به‌ڵام نه‌ وه‌ڵاتی تازه‌ت لێ دیاره‌ نه‌ پێگه‌ی جڤاکیی خێزانت. له‌ ئاست پێشنیازی وه‌ها ڕیسکداردا چی ده‌که‌یت؟

– وردتر بڵێین: هه‌لومه‌رجی ژیانێکی تاڕاده‌یک گونجاو، چییه‌؟ کامه‌ هه‌لومه‌رجه‌ی بنه‌ڕه‌تی ده‌بێ دابین بێ بۆ گوزه‌رانێکی مرۆڤدۆستانه‌؟ وه‌ڵامه‌کان، هه‌ر یه‌ک له‌سه‌ر پارچه‌ کاخه‌زێکی Post-It بنووسن. هه‌تا ده‌کرێ خاڵی به‌رجه‌سته‌ (کۆنکرێت) داڕێژن».

2) «مافنامه‌ی مرۆڤ»

نووسیاره‌که‌ی «مافنامه‌ی مرۆڤ» به‌سه‌ر به‌شداربواندا دابه‌ش بکه‌ و ده‌ خوله‌کیان بده‌رێ بیخوێننه‌وه‌. هه‌تا ئه‌وان ته‌واو ده‌بن، ئه‌م سه‌ره‌دێڕانه‌ له‌سه‌ر کاخه‌زێکی گه‌وره‌ به‌ خه‌تی درشت بنووسه‌وه‌ و پاشان کاخه‌زه‌که‌ به‌ دیواردا وه‌ها هه‌ڵواسه‌ له‌ هه‌موان دیار بێ:

HR_and_Democracy_3

 1) پۆلێن و به‌ستنه‌وه‌ی «پێداویستی» و «ماف»

داوا بکه‌ هه‌ر گرووپه‌ی وێکڕا «پێداویستیی بنه‌ڕه‌تی»‌‌ی «بیرۆکه‌بارانه»‌‌ی خۆیان پۆلێن بکه‌ن
کام له‌و خاڵانه‌ی گرووپه‌که‌ دیاریی کردوون، له‌ تابلۆی «مافنامه‌ی مرۆڤ» دا به‌ ڕوونی هاتۆته‌ ده‌ربڕین؟ (بۆ نموونه‌ «خۆشه‌ویستی» له‌وێدا نه‌هاتوه‌).
له‌سه‌ر کاخه‌زێکی گه‌وره‌ هه‌ر گرووپه‌ی سه‌ره‌دێڕه‌کانی تابلۆی «مافنامه‌ی مرۆڤ» بنووسنه‌وه‌ و به‌ دیواردا هه‌ڵیواسن.

د2) گرد کردنه‌وه‌ و بیردانه‌وه‌
هه‌ر گرووپێک پارچه‌ کاخه‌زه‌کانی خۆی، له‌سه‌ر تابلۆی «مافنامه‌ی مرۆڤ» ی خۆی، له‌ ده‌وروبه‌ری ئه‌و سه‌ره‌دێڕه‌ی گونجاوه‌، جێگیر بکات –
ئه‌وجا هه‌موو له‌و دیمه‌نه‌ ڕاده‌مێنین که‌ ساز بوه‌. ئایه‌ سه‌ردێڕ هه‌یه‌ ده‌وروبه‌ری په‌رت و کاڵ بێ؟ خاڵ هه‌یه‌ زۆر چڕ و پڕ بێ؟ شرۆڤه‌مان بۆ ئه‌م دیمه‌نه‌ چییه‌؟ –
ئه‌دی ئه‌و کاخه‌زانه‌ی زیاده‌بوون باس له‌ چی ده‌که‌ن؟ –

3) چاره‌ی سیاسی

به‌م کاره‌، ئێوه‌ وێکڕا چێوه‌یه‌کی سیاسیتان بۆ ئه‌و وه‌ڵاته‌ داڕشت که‌ پێتان وایه‌ تاڕاده‌یه‌ک گونجاوه‌ بۆ ژیانێکی ڕێزدارانه‌ی وه‌ها خۆتان بتوانن تێیدا بژین.
– نیشانه‌یه‌کی که‌سک له‌و کاخه‌زه‌ بده‌ن که‌ پێتان وایه‌ ده‌وڵه‌ت ده‌بێ پێشه‌می به‌رزی بداتێ.
– نیشانه‌یه‌کی سوور له‌و کاخه‌زه‌ بده‌ن که‌ پێتان وایه‌ ده‌وڵه‌ت به‌ هیچ جۆرێک نابێ ده‌ستی تێ وه‌ردات.
– ئه‌م «نیشانه‌کاری» ـیه‌ بخه‌نه‌ گفتوگۆوه‌ (بڕوانه‌ پاشکۆی مێتودنامه‌): چ شیمانه‌یه‌ک هه‌یه‌ بۆ ئه‌وه‌ی ده‌وڵه‌ت به‌و جۆره‌ کار بکات که‌ ئێوه‌ بیرتان لێ کردۆته‌وه‌.

تێبینی
– به‌گشتی ده‌وروبه‌ری سه‌ره‌دێڕی «مافی ئابووری، جڤاکی و فه‌رهه‌نگی» زۆر جار چڕ ده‌بێ، به‌ڵام سه‌ره‌دێڕی «ده‌ستووربه‌ندی» و «هاوزێده‌تی و ئازادیی گه‌ڕان» و هه‌روه‌ها «خێزان و موڵکایه‌تی» ده‌وروبه‌ریان په‌رته‌. ئه‌ویان چڕه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی گرێدراوی گوزه‌رانی ڕۆژانه‌یه‌ به‌ هه‌موو واتاکێشه‌کیی به‌رجه‌سته‌یانه‌وه‌. گرووپه‌که‌ی دیکه‌ی ماف به‌گشتی ئه‌بستراکتتر دێنه‌ به‌ر هۆش. ده‌کرێ ئه‌مانیش لایه‌نی که‌م وه‌ک ئه‌وانه‌ی دیکه‌ گرینگ بن، به‌ڵام وه‌ک ئه‌وان به‌ ئاسانی هۆش پێیان ناشکێ.
– له‌و گرده‌ پارچه‌ کاخه‌زی نه‌کرا له‌ تابلۆی «مافنامه‌ی مرۆڤ» دا جێیان بکرێته‌وه‌، زۆر جار دۆزی ژینگه‌ ده‌دۆزینه‌وه‌. سه‌رده‌می سه‌لماندنی «مافنامه‌ی مرۆڤ»، ساڵی 1948، کێشه‌ی شێواندنی ژینگه‌ دۆزێکی سیاسیی هێنده‌ گه‌رم نه‌بوو.
– جار هه‌یه‌ کاخه‌زی وه‌ها ده‌خزێته‌ نێو تابلۆی «مافنامه‌ی مرۆڤی» ی گرووپه‌کان، په‌یوه‌ندیی وه‌هایان نییه‌ به‌ مافنامه‌که‌وه‌. ته‌نانه‌ت پۆلێنی کاخه‌زه‌کان له‌ ده‌وری سه‌ره‌دێڕه‌کانیش جار هه‌یه‌ ده‌بنه‌ جێی سه‌رنج و گفتوگۆ. ڕێبه‌ری به‌رنامه‌که‌ نابێ ئه‌م ورده‌باسانه‌ گه‌وره‌ بکات.

«مافنامه‌ی مرۆڤ» – جاڕنامه‌ی UN ده‌رباره‌ی مافی مرۆڤ

Universal Declaration of Human Rights

به‌ندی 1.

هه‌موو مرۆڤێک به‌ ئازادی زاوه‌ و هه‌موان هاو بایه‌خ و مافن. مرۆڤ خاوه‌ن هۆش و ویژدانن و ده‌بێ هه‌ڵوێستیان له‌ یه‌کدی برایانه‌ بێ.

به‌ندی 2.

ئه‌م ئازادی و مافانه‌ی له‌م مافنامه‌یه‌دا باسیان هاتوه‌، هه‌موو مرۆڤێک ده‌گرێته‌وه‌ بێ هیچ جۆره‌ جیاوازییه‌کی وه‌ک، ڕه‌گه‌ز، ڕه‌نگی پێست، زایه‌ند، زمان، دین، بیروڕای سیاسی، یان هی دیکه‌، ڕیشه‌ی میللی یان جڤاکی، موڵکایه‌تی، ڕه‌چه‌ڵه‌ک، یان هه‌ر پێگه‌یه‌کی دیکه‌ بێ.

ئه‌وجا، نابێ هیچ جیاوازییه‌ک بکرێ له‌سه‌ر بنه‌مای هه‌ڵوێستێکی سیاسی، قانوونی یان نێوده‌وڵه‌تی، که‌ وه‌ڵات یان ناوچه‌ی ئه‌و مرۆڤه‌ ده‌یگرێ، جا ئه‌و وه‌ڵات یان ناوچه‌یه‌ سه‌ربه‌خۆ بێ، ژێر چاودێری بێ، خۆفه‌رمان نه‌بێ، یان هه‌ر لایه‌نێکی دیکه‌ی سه‌روه‌ریی خۆی دۆڕاندبێ.

به‌ندی 3.

هه‌موو مرۆڤێک مافی ژیان، ئازادی و ئاساییشی که‌سه‌کی هه‌یه‌.

به‌ندی 4.

نابێ هیچ مرۆڤێک به‌ کۆیله‌ و نۆکه‌ر بگیرێ. هه‌موو جۆرێکی کۆیله‌تی قه‌ده‌خه‌یه‌.

 

 

به‌ندی 5.

نابێ هیچ مرۆڤێک بخرێته‌ ژێر ئه‌شکه‌نجه‌ یان هه‌ڵسوکه‌وت و سزای دڕی، نامرۆیانه‌ی ڕووشکێنه‌وه‌.

به‌ندی 6.

هه‌موو مرۆڤێک مافی هه‌یه‌ له‌ هه‌موو بارێکدا وه‌ک مرۆڤ به‌ واتای قانوونی بسه‌لمێنرێ.

به‌ندی 7.

هه‌موو که‌س یه‌کسانه‌ له‌ ئاست قانووندا و هه‌موو که‌س بێ جیاوازی مافی یه‌کسانی پاراستنی هه‌یه‌ له‌ لایه‌ن قانوونه‌وه‌. هه‌موو که‌سێک مافی یه‌کسانی هه‌یه‌ بپارێزرێ له‌ هه‌موو جیاوازییه‌کی دژ به‌م مافنامه‌یه‌ و هه‌روه‌ها دژ به‌ هه‌ر ساز کردنی جیاوازیی له‌و بابه‌ته‌.

به‌ندی 8.

هه‌موو مرۆڤێک مافی هه‌یه‌ له‌ لایه‌ن دادگه‌ی ده‌سه‌ڵاتداره‌وه‌ یارمه‌تی کارا بکرێت به‌رانبه‌ر هه‌ر کردارێک دژی مافی بنه‌ڕه‌تی بێت که‌ ده‌ستوور و قانوون ده‌یسه‌لمێنن.

به‌ندی 9.

نابێ هه‌ر له‌خۆڕا مرۆڤ بگیرێ، زیندانی بکرێت یان وه‌ڵاتبه‌ده‌ر بکرێت.

به‌ندی 10.

هه‌موو مرۆڤێک مافی هه‌یه‌ به‌ ئه‌وپه‌ڕی یه‌کسانییه‌وه‌ له‌ دادگه‌ی سه‌ربه‌خۆ و بێلایه‌ندا دۆزه‌که‌ی به‌ ئاشکرا و دادپه‌روه‌رانه‌ یه‌کلا بکرێته‌وه‌، چ ماف و ئه‌رکی بێت چ تاوانێکی ئاڕاسته‌ کرابێت.

به‌ندی 11.

1- هه‌موو مرۆڤێک که‌ به‌رگومان بێت به‌ کردارێکی به‌رسزا، مافی هه‌یه‌ به‌ بێتاوان دابنرێ، هه‌تا ئه‌و ده‌مه‌ی گوناهه‌که‌ی به‌ گوێره‌ی قانوون ده‌سه‌لمێندرێ له‌ دادگه‌ی کراوه‌دا، که‌ هه‌موو ده‌رفه‌تێکی ده‌داتی بۆ ده‌سته‌به‌ر کردنی داکۆکی کردن له‌ خۆی.

2- هیچ مرۆڤیک نابێ سزا بدرێ به‌ کردارێک یان ناکردارێک که‌ کاتی ڕوودانی به‌ قانوونی میللی یان نێوده‌وڵه‌تی به‌رسزا نه‌بووبێ (به‌ تاوان دانه‌نرابێ). ناشبێ سزایه‌ک بدرێ گرانتر بێ له‌و سزایه‌ی ده‌می ڕوودانی ئه‌و کرداره‌ به‌رسزایه‌ ڕه‌وا بوه‌.

به‌ندی 12.

هیچ مرۆڤیک نابێ له‌خۆڕا تووشی، ده‌ستتێوه‌ردانی ژیانی که‌سه‌کی، خێزان، ماڵ و په‌یوه‌ندی بێ، یان په‌لاماردانی شه‌ره‌ف و ناوبانگ بێ. هه‌موو که‌سێک مافی پاراستنی قانوونیی هه‌یه‌ له‌ ده‌ستتێوه‌ردان و په‌لاماردانی له‌و بابه‌ته‌.

به‌ندی 13.

1- هه‌موو که‌سێک له‌ سنووری هه‌موو ده‌وڵه‌تێکدا مافی هه‌یه‌ ئازادانه‌ بگه‌ڕێ و نشیمه‌نی خۆی هه‌ڵبژێرێ.

2- هه‌موو مرۆڤێک مافی هه‌یه‌ هه‌موو وه‌ڵاتێک به‌جێ بێڵێت، با وه‌ڵاتی خۆیشی بێ، و هه‌روه‌ها مافی هه‌یه‌ بگه‌ڕێته‌وه‌ وه‌ڵاتی خۆی.

به‌ندی 14.

1- هه‌موو مرۆڤێک مافی هه‌یه‌ له‌ وه‌ڵاتی دیکه‌ هه‌م داوای په‌نابه‌ری بکات و هه‌م په‌نای بدرێ بۆ ڕزگاربوون له‌ سته‌مکاری.

2- ئه‌م مافه‌ که‌سانێک ناگرێته‌وه‌ دادگه‌ داوایان بکات، له‌سه‌ر دۆزی به‌ڕاستی ناسیاسی یان دژ به‌ بنه‌ما و ئامانجه‌کانی ده‌وڵه‌تانی یه‌کگرتوو UN.

به‌ندی 15.

1- هه‌موو مرۆڤێک مافی هاوزێده‌تییه‌کی هه‌یه‌.

2- نابێ له‌خۆڕا مافی هاوزێده‌تی له‌ هیچ مرۆڤێک بسه‌ندرێته‌وه‌ و نابێ مافی گۆڕینی هاوزێده‌تی لێ زه‌وت بکرێ.

به‌ندی 16.

1- ژن و پیاوی ڕسکاو مافی‌ هاوسه‌ری و دامه‌زراندنی خێزانیان هه‌یه، بێ هیچ سنووردارییه‌ک بنه‌مای له‌سه‌ر ڕه‌گه‌ز، هاوزێده‌تی یان دین بێ. هه‌ردووکیان خاوه‌ن مافی یه‌کسانن کاتی هاوسه‌ری، له‌ ماوه‌ی هاوسه‌ریدا و له‌ کاتی جودابوونه‌وه‌دا.

2- هاوسه‌ریی ته‌نها به‌ دڵاسووده‌یی (ڕه‌زامه‌ندیی) ئازاد و ته‌واوی هه‌ردوو هاوسه‌ر ده‌بێ.

3- خێزان یه‌که‌ی خۆرسک و بنه‌ڕه‌تییه‌ له‌ جڤاتدا و مافی هه‌یه‌ له‌ لایه‌ن جڤات و ده‌وڵه‌ته‌وه‌ بێته‌ پاراستن.

به‌ندی 17.

1- هه‌موو مرۆڤێک مافی موڵکایه‌تی هه‌یه‌ چ به‌ ته‌نێ و چ له‌ په‌یوه‌ست له‌گه‌ڵ که‌سانی دیکه‌.

2- نابێ هیچ مرۆڤێک له‌خۆڕا موڵکی لێ زه‌وت بکرێ.

 

 

به‌ندی 18

هه‌موو مرۆڤێک مافی ئازادیی بیر، ویژدان و دینی هه‌یه‌. واته‌ مرۆڤ ئازاده‌ له‌ گۆڕینی دین و گۆڕینی باوه‌ڕ و هه‌روه‌ها ده‌ربڕین له‌ دین و باوه‌ڕ به‌ تاک یان به‌ کۆمه‌ڵ، ئاشکرا یان نهێنێ، له‌ ڕێی خوێندنه‌وه‌، په‌رستنه‌وه‌، په‌یڕه‌وی و ڕێز گرتنی ڕێوڕه‌سمه‌وه‌.

به‌ندی 19.

هه‌موو مرۆڤێک مافی ئازادیی بیروڕا و ئازادیی ده‌ربڕینی هه‌یه‌. به‌ گوێره‌ی ئه‌م مافه‌ هه‌موو مرۆڤێک بێ ده‌ستتێوه‌ردان ئازاده‌ له‌ هه‌ڵبژاردنی بیروڕا، گه‌ڕان به‌دوای زانیاری، وه‌رگرتن و په‌خشی زانیاری و بیروڕا به‌ هه‌موو ده‌ستاوێژێکی ده‌ربڕین و بێ گوێدانه‌ سنووری ناوچه‌.

به‌ندی 20.

1- هه‌موو مرۆڤێک مافی هه‌یه‌ ئازادانه‌ به‌شداری په‌یوه‌ست و جڤین (کۆبوونه‌وه‌) ی ئاشتییانه‌ بێ‌.

2- نابێ هیچ مرۆڤێک ناچار بکرێ ببێته‌ ئه‌ندامی په‌یوه‌ستێک.

به‌ندی 21.

1- هه‌موو مرۆڤێک مافی هه‌یه‌ به‌شداری به‌ڕێوه‌بردنی وه‌ڵاتی خۆی هه‌یه‌، ڕاسته‌وخۆ یان له‌ ڕێی نوێنه‌ری ئازادانه‌ هه‌ڵبژێردراو.

2- هه‌موو مرۆڤێک مافی یه‌کسانی هه‌یه‌ بۆ وه‌رگرتنی کارمه‌ندێتی گشتیی له‌ وه‌ڵاتی خۆیدا.

3- ویستی میلله‌ت سه‌رچاوه‌ی ده‌سه‌ڵاتی ده‌وڵه‌ته‌. ئه‌م ویسته‌ به‌ هه‌ڵبژاردنی دروست و ماوه‌ماوه‌ دێته‌ ده‌ربڕین، هه‌ڵبژاردنیش به‌ مافی گشتی و یه‌کسانی ده‌نگدان پیاده‌ ده‌کرێ و له‌ ڕێی ده‌نگدانی نهێنییه‌وه‌ یان هه‌ر شێوه‌یه‌کی دیکه‌ی هاوبایه‌خی ده‌نگدانی ئازاده‌وه‌.

به‌ندی 22.

هه‌موو مرۆڤێک چونکه‌ ئه‌ندامی جڤاته‌ مافی ئاسووده‌گیی جڤاکیی هه‌یه‌ که‌ ده‌بێ بڕاستێنرێ (ته‌حقیق بکرێ) له‌ ڕێی خه‌باتی میللی و هاریکاریی نێوده‌وڵه‌تییه‌وه‌ و به‌ ڕه‌چاو گرتنی سازمان و ده‌رامه‌دی هه‌ر ده‌وڵه‌تێک، بۆ دابین کردنی مافگه‌لی ئابووری، جڤاکی و فه‌رهه‌نگیی که‌ پێویستن بۆ پاراستنی سه‌روه‌ریی مرۆڤ و بۆ فراژووتنی ئازادانه‌ی که‌سایه‌تیی مرۆڤ.

به‌ندی 23.

1- هه‌موو مرۆڤێک مافی هه‌یه‌: کار بکات، ئازادانه‌ پیشه‌ هه‌ڵبژێرێت، هه‌لومه‌رجی پیشه‌که‌ی دادپه‌روه‌رانه‌ و دڵاسووده‌به‌خش بێ و هه‌روه‌ها مافی پاراستنی هه‌یه‌ له‌ بێکاری.

2- هه‌موو مرۆڤێک مافی هه‌یه‌ بێ جوداوازی هه‌مان مووچه‌ی هه‌بێ به‌رانبه‌ر هه‌مان کار.

3- هه‌موو مرۆڤێک که‌ کار ده‌کات، مافی هه‌یه‌ مزه‌یه‌کی دادپه‌روه‌رانه‌ و دڵاسووده‌به‌خش وه‌ر بگرێ، که‌ گوزه‌رانێکی مرۆڤشیاو بۆ خۆی و خێزانی ده‌سته‌به‌ر بکات و، له‌ بارودۆخی پێویستدا، ده‌ستاوێژی دیکه‌شی بچێته‌ پاڵ بۆ پاراستنی جڤاکی.

4- هه‌موو مرۆڤێک مافی هه‌یه‌ بۆ پاراستنی به‌رژه‌وه‌ندی خۆی هه‌م سه‌ندیکا دامه‌زرێنێ و

هه‌م ببێته‌ ئه‌ندامی سه‌ندیکا.

به‌ندی 24.

هه‌موو مرۆڤێک مافی هه‌یه‌ کاتی سه‌ربه‌ست (کاری ئازادی بێکاری) و پشووی هه‌بێ، که‌ ده‌کاته‌وه‌ دیاری کردنی سنوورێکی گونجاو بۆ کاتی کار و ماوه‌ی وچان (ماوه‌ی بێکاری) ی مووچه‌دار.

 

 

به‌ندی 25.

1- هه‌موو مرۆڤێک مافی هه‌یه‌ بۆ ئاستێکی ژیان که‌ گونجاو بێ بۆ ساخڵه‌می و خۆشگوزه‌رانیی خۆی و خێزانی، که‌ ده‌کاته‌وه‌ خۆراک، پۆشاک، نشیمه‌نی، ساخڵه‌می و خزمه‌تگوزاریی پێویستی جڤاکی، و هه‌روه‌ها مافی ئاسووده‌گی له‌ کاتی بێکاری، نه‌خۆشی، په‌ککه‌وتن، مه‌رگی هاوسه‌ر، پیری یان زیانی دیکه‌ی ڕێگری بژێوی له‌ هه‌لومه‌رجی وه‌هادا که‌ له‌ توانای ئه‌م به‌ده‌ر بن.

2- دایک و زارۆک مافیان هه‌یه‌ بۆ په‌رۆشداری و یارمه‌تیی تایبه‌ت. هه‌موو زارۆکان، چ له‌ نێو چ له‌ ده‌ره‌وه‌ی هاوسه‌رگیریدا زا بن خاوه‌ن هه‌مان مافی پاراستنی جڤاکین.

به‌ندی 26.

1- هه‌موو مرۆڤێک مافی فێرکاریی هه‌یه‌. فێرکاری لایه‌نی که‌م له‌ ئاستی سه‌ره‌تا و بنه‌ڕه‌تیدا ده‌بێ مفت (بێبه‌رانبه‌ر) بێ. فێرکاریی بنه‌ڕه‌تی ده‌بێ ناچاری (ئیلزامی) بێ. فێرکاریی پیشه‌زانی و ته‌کنیکی ده‌بێ ڤه‌کری (ئاواڵه‌) بێ بۆ هه‌موان. فێرکاریی باڵا ده‌بێ ڤه‌کری بێ بۆ هه‌موان به‌ گوێره‌ی کارامه‌یی.

2- مه‌بستی فێرکاری ده‌بێ فراژووتنی ته‌واوی که‌سایه‌تی بێ و هه‌روه‌ها بۆ ڕاهێزانی ڕێزه‌ له‌ مافی مرۆڤ و ئازادییه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌کانی. فێرکاری ده‌بێ هانده‌ر بێ بۆ ده‌رک کردن، سنگفره‌وانی و دۆستایه‌تیی نێوان میلله‌تان، گرووپی ڕه‌گه‌زی و گرووپی دینی و هه‌روه‌ها بۆ پته‌و کردنی خه‌باتی UN بۆ دابین کردنی ئاشتی.

3- مافی هه‌ڵبژاردنی جۆری فێرکاری به‌ پله‌ی یه‌که‌م بۆ دایک و باوکانه‌.

به‌ندی 27.

1- هه‌موو مرۆڤێک مافی هه‌یه‌ ئازادانه‌ به‌شداری ژیانی فه‌رهه‌نگیی جڤات بێ، چێژ له‌ هونه‌ر وه‌ربگرێ و به‌شدار بێ له‌ پێشخستنی زانست و له‌ به‌هره‌کانی سوودمه‌ند بێ.

2- هه‌موو مرۆڤێک مافی هه‌یه‌ به‌رژه‌وه‌ندی ماددی و ئه‌ده‌بی بپارێزرێ له‌ هه‌ر به‌رهه‌مێکی زانستی، ئه‌ده‌بی و هونه‌ری که‌ خۆی خاوه‌نی بێ.

به‌ندی 28.

هه‌موو مرۆڤێک مافی هه‌یه‌ به‌شێک بێ له‌ هه‌ر شیرازه‌یه‌کی جڤاکی و نێوده‌وڵه‌تی که‌ تێیدا ئازادی و مافی نێو ئه‌م مافنامه‌یه‌ به‌ ته‌واوی بڕاستێنێ.

به‌ندی 29.

1- هه‌موو مرۆڤێک ئه‌رکی له‌سه‌ره‌ به‌رانبه‌ر ئه‌و جڤاته‌ی ده‌رفه‌ت ساز ده‌کات بۆ فراژووتنی ته‌واوی که‌سایه‌تی خۆی به‌ته‌نێ.

2- هه‌موو مرۆڤێک له‌ پیاده‌ کردنی ئازادی و مافی خۆیدا سه‌رفروو دێنێ ته‌نها بۆ ئه‌و سنووربه‌ندییه‌ی که‌ قانوون دیاری کردوه‌ ته‌نها به‌ مه‌به‌ستی دابین کردنی ڕێز و ڕه‌چاوگیری بۆ ئازادی و مافی که‌سانی دیکه‌ و هه‌روه‌ها بۆ پیاده‌ کردنی مه‌رجی جڤاتی دێمۆکرات له‌ پێناو ئاکار، شیرازه‌ی گشتی و خۆشگوزه‌رانیی گشتی.

3- ئه‌م ئازادی و مافه‌ نابێ له‌ هیچ بارودۆخێکدا دژ به‌ بنه‌ما و ئامانجی UN بخرێنه‌ کار.

به‌ندی 30.

هیچ نییه‌ له‌م مافنامه‌یه‌دا به‌ شێوه‌یه‌ک لێک بدرێته‌وه‌ که‌ ماف بداته‌ ده‌وڵه‌تێک، گرووپێک یان تاکه‌که‌سێک خه‌ریکی چالاکییه‌ک بێ یان کارێک بکات مه‌به‌ست لێی هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی ئازادی و مافی نێو ئه‌م مافنامه‌یه‌ بێ.

Share:Email this to someoneShare on FacebookShare on Google+Tweet about this on TwitterShare on LinkedInPrint this page
Posted in دێمۆکراسی و مافی مرۆڤ, پیاده‌كردن‏

جه‌خت له‌سه‌ر ڕۆژه‌ڤ

مه‌به‌ست

ڕوون کردنه‌وه‌ی گرفتی ڕۆژه‌ڤه‌ له‌ ڕێی ڕووماڵ کردنی دۆزه‌ سیاسییه‌کانی سێره‌ی گرووپ .

پاشخان

سێ کوڕ شه‌ڕیان بوو له‌سه‌ر سێوێک. بابایه‌ک په‌یدا بوو، هاواری لێ کردن:

– کوڕینه‌، نابێ شه‌ڕ بکه‌ن. شه‌ڕ ته‌نها شه‌ڕی به‌ده‌مه‌وه‌یه‌.

– ئازاد گوتی: جا به‌ تۆ چی، پیره‌مێرد!

– چۆن به‌ من چی، من مامۆستام له‌م فێرگه‌یه‌دا.

– ئازاد گوتی: ئه‌وجا چی؟

– له‌م فێرگه‌یه‌دا ڕێ به‌ شه‌ڕ نادرێ.

– نه‌وزاد گوتی: ئه‌وجا چی؟

– ئای! ئه‌مه‌ بڕیاری ئه‌نجومه‌نی فێرگه‌یه‌ و به‌ شێوازێکی دێمۆکراتانه‌ دراوه‌.

– ئاها! ئه‌دی تۆ ده‌زانیت ئێمه‌ کێین؟ ئێمه‌ «کۆمکاری سێ شاسواره‌ین» و پاش هه‌ڵسه‌نگاندنێکی ژیرانه‌، کۆده‌نگ بڕیارمان دا جه‌نگێکی سه‌روه‌رانه‌ به‌رپا بکه‌ین له‌ پێناو سێوه‌که‌دا.

ده‌شێ دۆزی ڕاستینه‌ ده‌رباره‌ی بابه‌تی گرینگتر بێ. به‌ڵام مه‌به‌ست گه‌ر ئه‌وه‌نده‌ نه‌بێ خۆ له‌ شه‌ڕ لاده‌ین، بگره‌ خۆ له‌ که‌سانی خۆسه‌پێنیش لاده‌ین، ئه‌وا به‌ ئاسانی گرفتی له‌م بابه‌ته‌ دێته‌ ڕێ: لایه‌نه‌کانی ناکۆک سه‌ربه‌ په‌یوه‌ستی جودان و خۆیان به‌ خاوه‌ن ماف ده‌زانن. ئه‌م گرفتی ڕۆژه‌ڤه‌ ده‌کرێ چاره‌ بکرێ گه‌ر لایه‌نه‌کان ساختارێکی هاوکۆی دێمۆکراتانه‌ بسه‌لمێنن. بۆ نموونه‌:
– ڕێساکانی فێرگه‌ له‌ جڤینێکی به‌رفره‌واندا بدرێ، تێیدا هه‌م ئه‌نجومه‌نی فێرگه‌ و هه‌م «شاسواره‌کان» وه‌ک هاوزێدی یه‌کسان به‌شدار بن.
– ڕێساکان له‌ لایه‌ن ئۆرگانێکه‌وه‌ بدرێ ئه‌ندامه‌کانی نوێنه‌ری هه‌ڵبژارده‌ی هه‌موو لایه‌نه‌کان بن و به‌ شێوه‌یه‌کی دێمۆکراتانه‌ هاتبنه‌ هه‌ڵبژاردن.

1. تێمای به‌ر سێره‌
«پرسی هه‌نووکه‌یی که‌ گرینگه‌ چاره‌ سه‌ر بکرێن».
2. ڕووماڵ کردن
گرووپ پێک بهێنن ئه‌وپه‌ڕی 6 ئه‌ندام بن. هه‌ر ئه‌ندامێک 5 پرسی هه‌نووکه‌یی، هه‌ر دانه‌ی له‌سه‌ر کاخه‌زێکی Post-It بنووسێت.
3. پۆلێن و پێشه‌می

— له‌ هه‌ر گرووپێکدا، ئه‌ندامان پرسه‌کانی خۆیان بۆ یه‌کتر باس ده‌که‌ن و کاخه‌زه‌کان ده‌سته‌ ده‌سته‌ جودا ده‌که‌نه‌وه‌. کاخه‌زی هاوپرسیار ده‌خرێنه‌ سه‌ر یه‌ک.
— هه‌موو ئه‌ندامێک نیشانه‌ی X ێک ده‌دات له‌و پرسانه‌ی پێی وایه‌ ده‌بێ له‌پێشتر بن
— به‌گشتی گرووپه‌که‌ هه‌فت کاخه‌ز هه‌ڵده‌بژێرن له‌وانه‌ی زۆرترین X یان هه‌یه‌ بۆ هه‌ڵسه‌نگاندنی داهاتوو

4. هه‌ڵسه‌نگاندنی بارودۆخی ئێستا

پێشه‌می دانی هاوکۆ به‌ پرسی گرینگی ئه‌مڕۆ، چۆن و له‌ کوێ ده‌کرێ؟ هه‌ر یه‌ک له‌و هه‌فت پارچه‌ کاخه‌زه‌ی هاته‌ هه‌ڵبژاردن له‌ ستوونێکی ئه‌م خشته‌یه‌دا جێگیر بکه‌ن.

1- که‌سه‌کی – له‌ لایه‌ن به‌شداربوانه‌وه‌

2- نێوخۆ – له‌ نێو ئه‌و گرووپ و سازمانه‌ی ئه‌ندامه‌کان تێیدا به‌شدارن

3- بێنه‌وبه‌ره‌ – له‌گه‌ڵ لایه‌نێکی ده‌ره‌کی به‌ڵام نه‌ک بڕیاری فه‌رمانگه‌ی ده‌سه‌ڵات

4-6 بڕیاری شاره‌وانی (کۆمیون)، میللی یان نێوده‌وڵه‌تی – بۆ پرسی وه‌ها که‌ پێویستی به‌ بڕیاری یه‌ک له‌و ئاستانه‌ هه‌یه‌

7- ناڕوونه‌ – ئه‌م ستوونه‌ بۆ ئه‌و پرسانه‌یه‌ که‌ جێگه‌یان ئاشکرا نییه‌

 

1

2

3

4

5

6

7

که‌سه‌کی
نێوخۆ
ته‌نها بێنه‌وبه‌ره‌
 بڕیاری شاره‌وانی
بڕیاری میللی
بڕیاری نێوده‌وڵه‌تی
ناڕوونه‌

 

5. شرۆڤه‌ی هاوکۆ

ئه‌نجامی کاری گرووپه‌کان به‌راورد بکه‌ن. جه‌خت بخه‌نه‌ سه‌ر دۆزه‌ سیاسییه‌کان (ستوونی 3-7) و هه‌وڵ بده‌ن دۆزه‌ «ناڕوون» ـه‌کان ساخ بکه‌نه‌وه‌:

– ئایه‌ تێکه‌ڵه‌ی بڕیاری فره‌ئاسته‌؟ بارودۆخی وه‌ها چۆن چاره‌ ده‌کرێ بێ ئه‌وه‌ی تووشی کێشه‌ی «به‌ستێنی ده‌سه‌ڵات» بین (واته‌ بواری ده‌سه‌ڵاتی ئه‌مه‌ یان هی ئه‌و)؟
– له‌م ڕۆژگاره‌دا هیچ په‌یوه‌ستێک هه‌یه‌ ئه‌م پرسه‌ی له‌ ڕۆژه‌ڤی خۆیدا هه‌بێ؟ گه‌رنا، کامه‌ ستراتیژ بگرینه‌ به‌ر باشه‌ بۆ ئه‌وه‌ی له‌ ئایه‌نده‌دا چاره‌سه‌ر بکرێت؟

تێبینی

زۆر جار «گرفتی ڕۆژه‌ڤ» بۆ خۆی سه‌خت و ئاڵۆزه‌ بۆیه‌ به‌ ئاسانی گرووپه‌کان ناتوانن ستوون بۆ هه‌موو پرسه‌کان بدۆزنه‌وه‌. هیج په‌یوه‌ستێک نییه‌ – ته‌نانه‌ت ده‌وڵه‌تانی سه‌روه‌ریش – هێنده‌ خۆفه‌رمان بن ئه‌ندامانی بتوانن کۆنترۆڵیان هه‌بێ به‌ سه‌ر «ڕۆژه‌ڤێکی ته‌واو کراوه» -دا که‌ ڕێیان بدات هه‌ر دۆزێکی مه‌به‌ستیان بێ بیخه‌نه‌ به‌رباس.

زۆر جار میلله‌تێک تووشی گێچه‌ڵ ده‌بێ له‌ ئه‌نجامی کاری لایه‌نێکی ده‌ره‌کی. جاریش هه‌یه‌ لایه‌نی ده‌ره‌کی ده‌که‌وێته‌ به‌رتاوی بڕیاری ئه‌م په‌یوه‌سته‌. ئه‌م گرفته‌ – ی جیاوازیی میلله‌ت و که‌سانی په‌یوه‌ندیدار (بڕوانه‌ چاپته‌ری «ئه‌لفوبێی دێمۆکراسی») – به‌گشتی ده‌کرێ چاره‌ بکرێ گه‌ر:
– هه‌ر که‌سێک ده‌ستڕه‌سی هه‌بێ بۆ چه‌ند په‌یوه‌ستێک که‌ گشتیان وێکڕا ده‌سه‌ڵاتی بڕیاردانیان هه‌یه‌ له‌ هه‌موو دۆزه‌ گونجاوه‌کاندا و
– ئه‌و په‌یوه‌ستانه‌ بڕیار له‌ هه‌مان جۆر پرسیاردا نه‌ده‌ن

فێده‌رالیزم
ئه‌میان سیسته‌مێکه‌ تێیدا نهۆمی ته‌واو جیاوازی بڕیار هه‌یه‌. بۆ نموونه‌ ده‌وڵه‌ت که‌ تاڕاده‌یه‌ک یه‌که‌ی سه‌ربه‌خۆیه‌ و خاوه‌نی ڕۆژه‌ڤی تاڕاده‌یه‌ک کراوه‌یه‌، له‌ بواری جیاوازی وه‌ک فێرکاری، کاروباری جڤاکی، ساخڵه‌می و هتد بڕیار دابه‌ش ده‌کات به‌سه‌ر یه‌که‌ی دیکه‌ له‌ نهۆمی ژێرتردا، وه‌ک شاره‌وانی. ئه‌م یه‌که‌ بچووکانه‌، ڕۆژه‌ڤی «سنووردار» یان ده‌بێ: هه‌ر یه‌که‌یان بواری پرسی تایبه‌تی خۆی هه‌یه‌ بڕیاری تێدا بدات.

ئه‌وجا به‌ هه‌مان شێوه‌، ده‌وڵه‌تان ده‌توانن دۆزی دیکه‌ی باڵاتر – وه‌ک ئاساییش، بازرگانی و هتد- به‌ په‌یوه‌ستی مه‌زنتری نێوده‌وڵه‌تی بسپێرن.
ئه‌م سیسته‌مه‌ی خاوه‌ن یه‌که‌ی جیاواز له‌ نهۆمی بڕیاری جیاوازدا ده‌کرێ ببێته‌ سیسته‌مێکی فه‌ریکه‌ دێمۆکرات، گه‌ر:

– یه‌که‌کان له‌ ساختارێکی ڕوون و ڕێکوپێکی فێده‌رالدا گرێدراوی یه‌ک بن، و له‌وێدا
– ڕۆژه‌ڤ له‌ نهۆمێکی ژێره‌وه‌دا تاڕاده‌یه‌ک کراویه‌ به‌ڵام له‌ نهۆمی دیکه‌دا ته‌واو سنوورداره‌

زۆر جار ئا لێره‌دا کورتی دێنێ. مرۆڤ که‌ نه‌زانێت کێ چی ڕاده‌سپێرێ به‌ کێ، دیاره‌ که‌س نابێته‌ به‌رپرس. دۆزی گرینگیش ده‌مێنن بێ ئه‌وه‌ی جێگه‌یان دیار بێ.

ئه‌م «گرفتی ڕۆژه‌ڤ» ـه‌ له‌ سیسته‌می مه‌زنی نوێنه‌رسالاردا – که‌ مه‌ودای نێوان ده‌سه‌ڵاتداران و میلله‌ت تێیدا فره‌وانتره‌ – خراپتر ده‌بێ. گه‌ر نوێنه‌ران لێیان بگۆڕێ و ببن به‌ «ئه‌وانه‌ی سه‌ره‌وه» که‌ خه‌ریکی خه‌می خۆیانن، ڕێگه‌ خۆش ده‌بێ بۆ «نا-‌‌چاره‌سه‌ر» ی خاترگیری و به‌وه‌ش نۆڕمی «ڕه‌چاو گرتنی یه‌کسان» ته‌نها بازنه‌ی خۆیان ده‌گرێته‌وه‌ و ڕێبه‌ری کاریزمادار وه‌ڵات له‌ «ڕێسای سه‌رفه‌رازیی که‌سه‌کی» پاک ده‌کاته‌وه‌.

Share:Email this to someoneShare on FacebookShare on Google+Tweet about this on TwitterShare on LinkedInPrint this page
Posted in na , ئاستی نێوده‌وڵه‌تی, پیاده‌كردن‏

کۆمه‌ڵگه‌یه‌کی مه‌ده‌نیی ڕاهێزراو

کۆنفه‌رانسی دیالۆگ

گرووپی ئامانج

سازمان و فه‌رمانگه‌ی خاوه‌ن پڕۆژه‌ بۆ به‌شداری له‌ فراژووتنێکی دێمۆکراتانه‌ی جڤاتدا.

مه‌به‌ست

ده‌رفه‌ت بڕه‌خسێنێ بۆ به‌شداربوان:

1-    به‌ شێوه‌یه‌کی به‌رجه‌سته‌، بابه‌ت و ڕووداوی پڕۆژه‌ی ئایه‌نده‌ بخه‌نه‌ به‌رچاو، گفتوگۆیان بکه‌ن و هه‌ڵیان سه‌نگێنن.

2-    له‌ ڕوانگه‌ی ئه‌و کاره‌وه‌، بیرۆکه‌کانی پڕۆژه‌ی داهاتوو، به‌ ئاڕاسته‌یه‌کی دێمۆکراتانه‌، ده‌ستکاری بکه‌ن.

Read more ›

Share:Email this to someoneShare on FacebookShare on Google+Tweet about this on TwitterShare on LinkedInPrint this page
Posted in پیاده‌كردن‏, کۆمه‌ڵگه‌ی مه‌ده‌نی

ده‌وڵه‌تی فه‌ریکه‌ دێمۆکرات و ده‌وڵه‌تی ده‌ستووربه‌ند

مه‌به‌ست
– له‌ ڕێی دۆخێکی نموونه‌وه‌ ده‌رفه‌ت بده‌ به‌شداربوان ورد ببنه‌وه‌ له‌ په‌یوه‌ندیی نێوان ده‌وڵه‌تی ده‌ستووربه‌ند ”Rule of law” و ده‌وڵه‌تی فه‌ریکه‌ دێمۆکرات‌.

1) فوتبۆڵ – گه‌مه‌ی نێوان سوێد و دانمارک
سه‌ره‌تای هاوینی 2007 ـه‌ و گه‌مه‌ی سه‌رکه‌وتنه‌ بۆ جامی ئه‌ورووپا‌، له‌ دانمارک، سوێد به‌رانبه‌ر دانمارک یاری ده‌کات. سوێد زوو که‌وته‌ خۆی و سێ گۆڵی کرد. دانمارک له‌ به‌شی دوه‌می گه‌مه‌که‌دا به‌ سێ گۆڵ هاته‌وه‌ مایه‌. ئه‌م دوو تیپه‌ که‌ له‌ مێژه‌ ڕکابه‌ری سه‌ختی یه‌کن، یارییه‌کی زۆر جوانیان کرد و سه‌رنجی ئه‌و 42 هه‌زار بینه‌ره‌یان ته‌واو ڕاکێشا. له‌ خوله‌کی 89‌ی گه‌مه‌که‌دا، یاریزانێکی دانمارکی کرایه‌ ده‌ره‌وه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی مستێکی له‌ سکی یاریزانێکی سوێدی دا – بڕیار بوو په‌نه‌ڵتییه‌ک بدرێته‌ سوێد.

ته‌ماشاچییه‌کی دانمارکی دابه‌زییه‌ یاریگه‌ و به‌ر له‌وه‌ی پاسه‌وانگه‌ل ڕێی لێ بگرن په‌لاماری بژیوانی دا. بژیوان گه‌مه‌ی بڕی و بردنه‌وه‌ی 3-0 دا به‌ سوێد.

Read more ›

Share:Email this to someoneShare on FacebookShare on Google+Tweet about this on TwitterShare on LinkedInPrint this page
Posted in na , ئاستی میللی, پیاده‌كردن‏

فراژووتنی دێمۆکراتانه‌ی سازمان

کۆنفه‌رانسی دیالۆگ

گرووپی ئامانج

سازمانه‌کانی به‌شداربوان

مه‌به‌ست

• دیاری کردنی که‌ماسیی دێمۆکراتانه‌ له‌ سازمانه‌که‌ی خۆمدا

• داڕشتنی «پلانی کار» بۆ چاره‌سه‌ر کردنی ئه‌و که‌ماسییانه‌

کۆنفه‌رانسی دیالۆگ (بڕوانه‌ پاشکۆی مێتودنامه‌) بریتییه‌ له‌ سێ سووڕی ئاخافتن له‌ ده‌وری چه‌ندین مێزی خاوه‌ن 5-6 کورسی. هه‌ر مێزێک «خودان» (خاوه‌ن) ی خۆی هه‌یه‌. پاش هه‌ر سووڕێکی گفتوگۆ، جگه‌ له‌ «خودان»، هه‌موو به‌شداران مێز ده‌گۆڕن. ئه‌رکی «خودان»:

•  فۆرمی پێویستی ئه‌م کۆنفه‌رانسه‌ به‌سه‌ر به‌شداربواندا دابه‌ش بکات و له‌ کاتی سێ سووڕه‌که‌ی گفتوگۆدا مێزه‌که‌ی خۆی جێ نه‌هێڵێ

• یاریده‌ی به‌شداربوان بدات، ڕێساکانیان بۆ ڕوون بکاته‌وه‌ و ده‌رفه‌تی گفتوگۆیان بۆ ساز بکات

• که‌سێک دیاری بکات به‌ «زه‌نگژه‌ن»، کات بۆ ده‌سته‌که‌ بگرێت، که‌ پێنج خوله‌کی ما بۆ کۆتای گفتوگۆ، ده‌سته‌که‌ ئاگادار بکاته‌وه‌ و ئه‌وجا که‌ کات نه‌ما دیسان به‌ده‌نگ بێ.

• له‌ سووڕی دوه‌م و سێیه‌مدا، سه‌ره‌تا پوخته‌یه‌کی گفتوگۆی بازنه‌ی پێشوو بۆ ئه‌م بازنه‌یه‌ ڕوون بکاته‌وه‌.

گفتوگۆی یه‌که‌م (گرووپی بنه‌ما)

بارۆمێته‌ری سازمان

• به‌شداربوان هه‌ر که‌س به‌ جودا «دێمۆمێته‌ر» (بارۆمێتری دێمۆکراتی) پڕ ده‌که‌نه‌وه‌ و نمره‌ڕێژی ده‌که‌ن (نمره‌ی بۆ داده‌نێن) / 10 خوله‌ک

• کۆ کردنه‌وه‌ی کاری هه‌موو بازنه‌ی مێزه‌که‌ له‌سه‌ر فۆرمی هاوپێچ. چی ده‌توانین بگۆڕین؟ کامه‌ قۆناخی «پڕۆسه‌ی بڕیاردان» لای ئێمه‌ پێویستی به‌ کاری زیاتره‌؟ / 15 خوله‌ک

• به‌شداربوان وێکڕا له‌ »چێکلیستی دێمۆکراتانه» ورد ده‌بنه‌وه‌. ئایه‌ هیچ «داموده‌زگه» یه‌ک له‌ نێو سازمانه‌که‌ی ئێمه‌دا هه‌یه‌ ڕێبه‌ست بێ له‌ پڕ کردنه‌وه‌ی یه‌ک له‌ «مه‌رجه‌کانی دێمۆکراسی»؟ / 20 خوله‌ک

گفتوگۆی دوه‌م (گرووپی تێهه‌ڵکێش- هه‌ر ئه‌ندامێکی، زووتر سه‌ربه‌ گرووپێکی جودای بنه‌ما بوه‌)

ڕووماڵ کردنی ده‌رامه‌د و کۆسپ / 30 خوله‌ک

• «خودان» پوخته‌یه‌ک له‌ گفتوگۆی «بارۆمێتری سازمان» ده‌گێڕێته‌وه‌ و ڕوونی ده‌کاته‌وه‌ کامه‌ قۆناخ «گرووپی بنه‌ما» ده‌یانه‌وێت پتر کاری له‌سه‌ر بکه‌ن

• شرۆڤه‌کاریی SWOT (بڕوانه‌ پاشکۆی مێتودنامه‌)

1- لێره‌دا ڕێبه‌ر و که‌سانی چالاکی سازمانه‌که‌ ده‌خرێنه‌ سه‌ر «به‌ستێنی ناوه‌کی». ئه‌ندامانی دیکه‌، گرووپی ئامانج و که‌سانی دیکه‌ له‌ »به‌ستێنی ده‌ره‌کی» داده‌نرێن.

2- له‌ هه‌ر خانه‌یه‌کدا لایه‌نی که‌م سێ هۆکار ده‌نووسرێ.

  هێزی ناوه‌کی

  لاوازیی ناوه‌کی

  ده‌رفه‌تی ده‌ره‌کی

  هه‌ڕه‌شه‌ی ده‌ره‌کی

 

 

گفتوگۆی سێیه‌م (گرووپی بنه‌ما)

نه‌خشه‌ی پلانی کار

• «خودان» پوخته‌یه‌ک ڕوون ده‌کاته‌وه‌ له‌ ڕووماڵ کردنی «گرووپی تێهه‌ڵکێش» بۆ دۆزینه‌وه‌ی هه‌م به‌ربه‌ست و هه‌م هۆکاری به‌هێز و یاریده‌ری گۆڕانکاری. ده‌رفه‌ت ده‌درێته‌ به‌شداربوان بۆ ده‌ستکاری و پڕ کردنه‌وه‌. گفتوگۆیه‌کی کورت: مرۆڤ چۆن ده‌توانێ سوود له‌ خاڵه‌ به‌هێزه‌کان وه‌ر بگرێت و چۆن لاوازه‌کان چاره‌سه‌ر بکات؟

• به‌شداربوان دێن و گۆڕانکاریی مه‌به‌ست له‌ شێوه‌ی ئامانجدا دیاری ده‌که‌ن و ئه‌وجا پلانێکی کاری سێ هه‌نگاوی بۆ داده‌ڕێژن.

  ئامانج:

  هه‌نگاوی یه‌که‌م:

  هه‌نگاوی دوه‌م:

  هه‌نگاوی سێیه‌م:

پێشکه‌شکارییه‌کی گه‌لده‌ست و گفتوگۆ

• تابلۆی شرۆڤه‌کاریی SWOT ی هه‌ر یه‌ک له‌ «گرووپه‌کانی بنه‌ما» به‌ دیواره‌کانه‌وه‌ هه‌ڵده‌واسرێن و له‌ ته‌کیاندا «پلانی کار» ی ئه‌و گرووپانه‌‌

• هه‌موو به‌شداربوانی کۆنفه‌رانس تابلۆکانی شرۆڤه‌ و «پلانی کار» ی هه‌موان به‌سه‌ر ده‌که‌نه‌وه‌

• هه‌موو به‌شدارێک بۆی هه‌یه‌ ئازادانه‌ «گوته» ـی هه‌بێ ده‌رباره‌ی هه‌ر خاڵێکی به‌لایه‌وه‌ سه‌رنجڕاکێشه‌ له‌ تابلۆکاندا

• ئه‌وجا کاتێک ته‌رخان بکه‌ن بۆ پرسیار و ڕاوێژ

هێڵ (بڕاونه‌ پاشکۆی مێتودنامه‌)

• ئه‌م کۆنفه‌رانسه‌ دنه‌ده‌ر بوو به‌لاتانه‌وه‌

• هیچ بیرۆکه‌ی نوێتان لێ ده‌ست که‌وت؟

Share:Email this to someoneShare on FacebookShare on Google+Tweet about this on TwitterShare on LinkedInPrint this page
Posted in na , ئاستی سازمان, پیاده‌كردن‏

پلاتفۆرمێکی دێمۆکرات

مه‌به‌ست

داوا له‌ به‌شداربوان بکه‌:
– پێک بێن له‌سه‌ر پلاتفۆرمێکی دێمۆکراتی هاوکۆ
– ئه‌و پلاتفۆرمه‌ به‌راورد بکه‌ن به‌ «پێوانه‌ی دێمۆکراسی»
– ئاستی دێمۆکراسی له‌ «پڕۆسه‌ی بڕیار» ی خۆیاندا هه‌ڵسه‌نگێنن

 

 1) بێنه‌وبه‌ره‌ و بڕیاردان له‌ ده‌سته‌ی کاردا

به‌شداربون به‌سه‌ر ده‌سته‌ی کاری جیاوازدا دابه‌ش بکه‌، هه‌ر ده‌سته‌یه‌ک 4-5 که‌س. هه‌ر ده‌سته‌یه‌ک سێ پارچه‌ کاخه‌زی A5 ی بده‌رێ، (گه‌ر بکرێ هه‌ر ده‌سته‌یه‌ک ڕه‌نگی جیاواز) له‌ سه‌ری نووسرابێ:

«چی پێویسته‌ بۆ ئه‌وه‌ی په‌یوه‌سته‌که‌ی ئێوه‌ به‌ شێوازێکی دێمۆکراتانه‌ بڕیار بدات؟ ڕێک بکه‌ون له‌سه‌ر 2-3 مه‌رج. هه‌ر مه‌رجێک له‌سه‌ر پارچه‌ کاخه‌زێک بنووسن. درشت بنووسن بۆ ئه‌وه‌ی له‌ دووریی چه‌ند مه‌تره‌وه‌ ببینرێ».

هه‌تا به‌شداربوان له‌ کاری خۆیان ده‌بنه‌وه‌، ڕێبه‌ری پۆل «چه‌رخی دێمۆکراسی» له‌سه‌ر کاخه‌زێکی گه‌وره‌ ده‌کێشێ و به‌ دیوارێکدا هه‌ڵی ده‌واسێ. ده‌بێ ڕووبه‌رێکی فره‌وان له‌ ده‌وری چه‌رخه‌که‌ کراوه‌ بێ چونکه‌ پاشان وه‌ڵامی به‌شداربوانی لێ ده‌درێ ده‌رباره‌ی «مه‌رجه‌کانی دێمۆکراسی».

2) گردبوونه‌وه‌ و پاشخان

ڕێبه‌ری پۆل قۆناخه‌ جیاوازه‌کانی «پڕۆسه‌ی بڕیار» به‌ یارمه‌تیی «چه‌رخی دێمۆکراسی» ڕوون ده‌کاته‌وه‌.

3) پێشکه‌ش کردنی پلاتفۆرمی دێمۆکراتی ده‌سته‌کانی کار

هه‌ر ده‌سته‌یه‌ک نوێنه‌رێکی خۆی دیاری ده‌کات بۆ ئه‌وه‌ی بچێته‌ پێش و «مه‌رج» ـه‌کانی خۆیان که‌ له‌سه‌ر کاخه‌زی A5 نووسراوه‌، نێزیک ئه‌و قۆناخه‌ی مه‌رجه‌که‌ ده‌گرێته‌وه‌، هه‌ڵواسن.
جاروبار مه‌رج هه‌یه‌ به‌ ئاسانی جێی نابێته‌وه‌ له‌ قۆناخێکی دیاریکراودا. له‌وانه‌یه‌ به‌شێک نه‌بن له‌ »پڕۆسه‌ی بڕیاردان»، به‌شێک بن له‌ »به‌ها بنه‌ڕه‌تییه‌کان». گه‌ر په‌یوه‌ندییان هه‌بوو به‌ »ده‌رکی ڕۆشناک» ـه‌وه‌ ئه‌وا ده‌خرێنه‌ نێوه‌ندی چه‌رخه‌که‌.
قۆناخ هه‌یه‌ له‌و مه‌رجانه‌ بێبه‌ش بێ؟

4) ورد کردنه‌وه‌ی «پێوانه‌ی دێمۆکراسی»

– ڕێبه‌ری پۆل، پێشکات «کێله‌ڕێ» ی داناوه‌ ده‌رباره‌ی «پێوانه‌ی دێمۆکراسی». ئه‌م پارچه‌ کاخه‌زانه‌، هه‌ر یه‌که‌یان، نێزیک قۆناخی خۆی له‌ »پڕۆسه‌ی بڕیار» دا هه‌ڵده‌واسرێ و به‌ کورتی ڕوون ده‌کرێته‌وه‌.

– ڕێبه‌ری پۆل، وه‌ڵامی ده‌سته‌کانی کار ده‌رباره‌ی پلاتفۆرمی دێمۆکرات به‌راورد ده‌کات به‌ «پێوانه‌ی دێمۆکراسی». زۆر جار پلاتفۆرمه‌کان به‌ ده‌سته‌واژه‌ی گشتیی وه‌ها ڕوون ده‌کرێنه‌وه‌، ڕێک دێن له‌گه‌ڵ پێوه‌ره‌کان.

5) هه‌ڵسه‌نگاندن: «پڕۆسه‌ی بڕیار» له‌ ده‌سته‌ی کاری خۆماندا و «پێوانه‌ی دێمۆکراسی»

هه‌ر ده‌سته‌یه‌ک به‌ هاوده‌نگی بڕیاری ڕێساکانی خۆی داوه‌. ئه‌وجا ئه‌م ئه‌م پڕۆسه‌یه‌ ده‌خرێته‌ هه‌ڵسه‌نگاندنه‌وه‌ به‌رانبه‌ر «پێوانه‌ی دێمۆکراسی».

«فۆرمی هه‌ڵسه‌نگاندن» دابه‌ش بکه‌ به‌سه‌ر ده‌سته‌کاندا بۆ ئه‌وه‌ی هه‌ر ده‌سته‌یه‌ک کاره‌که‌ی خۆی هه‌ڵسه‌نگێنێ.
له‌ هه‌موو پۆله‌که‌دا بگه‌ڕێ بزانه‌:

– که‌س باس له‌وه‌ ده‌کات ئایه‌ »کۆنترۆڵیان هه‌یه‌ به‌سه‌ر ڕۆژه‌ڤدا» (له‌ ڕاستیدا ڕێبه‌ری پۆل ئه‌م ڕۆژه‌ڤه‌ی داڕشتوه‌).

– هیچ ده‌سته‌یه‌ک هه‌یه‌ تێیدا هه‌موو ئه‌ندامان پێیان وه‌ها بێ له‌ بڕیارداندا وه‌ک یه‌ک ده‌ستڕۆ بن.

– ئه‌و خاڵه‌ چۆن یه‌کلا ده‌بێته‌وه‌ بێ ئه‌وه‌ی په‌نا به‌ریته‌ به‌ر ده‌نگدان؟

6) هێڵی کۆتا: «هێڵ» ێک ڕاکێشه‌ (بڕوانه‌ پاشکۆی مێتودنامه‌) و ئه‌وجا هه‌ر که‌سێک هه‌ڵوێست وه‌ر ده‌گرێ له‌م گریمانانه‌ی خواره‌وه‌:

– من ده‌زانم ئه‌و مه‌رجانه‌ چین بۆ ئه‌وه‌ی «پڕۆسه‌ی بڕیار» دێمۆکراتانه‌ بێ
– ده‌رفه‌تم هه‌بوو چالاکانه‌ به‌شداربم
– خۆشم لێ گوزه‌را

Share:Email this to someoneShare on FacebookShare on Google+Tweet about this on TwitterShare on LinkedInPrint this page
Posted in na , ئه‌لفوبێی دێمۆکراسی, پیاده‌كردن‏

په‌یوه‌ست

مه‌به‌ست

ده‌رفه‌ت بده‌ به‌شداربوان:
– پێشمه‌رج و بیرۆکه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌کانی دێمۆکراسی به‌سه‌ر خۆیاندا پیاده‌ بکه‌ن
– بیر بکه‌نه‌وه‌ له‌ واتای دروست کردنی په‌یوه‌ستی دێمۆکرات
– به‌ مێتودی «گه‌رمه‌کورسی» (بڕوانه‌ پاشکۆی مێتودنامه‌) گرژیی نێوان نۆڕمی «ڕه‌چاو گرتنی یه‌کسان» و «ڕێسای سه‌رفه‌رازیی که‌سه‌کی» بخه‌نه‌ به‌رهه‌ست.

1. قۆناخه‌کانی «شیرازه‌هۆن» له‌ پڕۆسه‌ی دێمۆکراسیدا

داوا له‌ به‌شدرابوان بکه‌ له‌ شێوه‌ی بازنه‌دا دابنیشن، بزانه‌ که‌ی دوا جار به‌م جۆره‌ دانیشتوون و چییان له‌لا باش بوه‌. به‌م جۆره‌ له‌گه‌ڵیان بدوێ:

ئه‌مه‌ شێوازێکه‌ له‌ په‌یوه‌ستی دێمۆکرات – هه‌مووتان له‌ یه‌ک ئاستدا. ڕوه‌و ناخ، پشته‌و ده‌ره‌وه‌، سه‌رنجتان ڕووی له‌ دۆزه‌کانی هاوکۆی خۆتانه‌. گه‌ر ئه‌ندامێکی نوێ بێته‌ ڕیزه‌وه‌ ده‌بێ هه‌موو ببزوون. به‌ڵام، ئایه‌ ئه‌م په‌یوه‌سته‌ ئه‌وه‌نده‌ دێمۆکراته‌ وه‌ک به‌ ڕوخسار دیاره‌؟

داوا له‌ به‌شداربوان بکه‌ بیردانه‌وه‌ی خۆیان بخه‌نه‌ گۆ. ئه‌وجا به‌رده‌وام به‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی ئایه‌ ده‌رفه‌ت هه‌یه‌ بۆ ئه‌م په‌یوه‌سته‌ ببێته‌ په‌یوه‌ستێکی دێمۆکرات. ئه‌وسا ده‌بێ وه‌ڵامی ئه‌م دوو ده‌سته‌ پرسیاره‌ بدرێته‌وه‌:

– ئێمه‌ کێین؟ چیمان هه‌یه‌ هاوکۆ بێ؟ بۆچی ڕێک ئێمه‌ لێره‌ دانیشتووین نه‌ک که‌سانی دیکه‌؟ ده‌کرێ هه‌رچی هات ببێته‌ ئه‌ندام؟ بێ هیچ مه‌رجێک؟

– ده‌سه‌ڵاتمان چییه‌؟ چی هه‌یه‌ ئێمه‌ بمانه‌وێت و بتوانین ئه‌نجامی بده‌ین؟ باسێک بتوانین بیخه‌ینه‌ ڕۆژه‌ڤه‌وه‌؟

لێره‌دا ناسنامه‌ی بنه‌ڕه‌تیی دێمۆکراتانه‌ پێشکه‌ش بکه‌:

2. قۆناخه‌کانی دیکه‌ له‌ پڕۆسه‌ی دێمۆکراسیدا

پوخته‌ی کاری هه‌نگاوی یه‌که‌م لێره‌ له‌ »چه‌رخی دێمۆکراسی» دا کۆ بکه‌وه‌. وشه‌ی «ئه‌ندامه‌تی» له‌ قۆناخی یه‌که‌م و «ڕۆژه‌ڤ» له‌ دوه‌مدا بنووسه‌. کورته‌یه‌کی «بێنه‌وبه‌ره» له‌ ژێر سه‌ردێڕی «به‌شداری» له‌ قۆناخی سێیه‌مدا و پاشان کورته‌یه‌کی «بڕیاردان» له‌ ژێر ناوی «بڕیار» له‌ قۆناخی چواره‌مدا تۆمار بکه‌. له‌ ناوه‌ندی چه‌رخه‌که‌شدا بنووسه‌ »ده‌رک». ئه‌میان له‌ هه‌موو قۆناخه‌کانی پڕۆسه‌که‌دا پێویسته‌.

3. فه‌رهه‌نگی نێو په‌یوه‌ست

«ئاخافتنی-گه‌رمه‌کورسی» (بڕوانه‌ پاشکۆی مێتودنامه‌: ) دامه‌زرێنه‌ ده‌رباره‌ی فه‌رهه‌نگی دێمۆکراتانه‌ له‌م په‌یوه‌سته‌ی ئێستا پێک هاتوه‌. گریمانه‌یه‌ک بخه‌ به‌رباس و داوای هه‌ڵوێست له‌ به‌شداربوان بکه‌. ئه‌وه‌ی گریمانه‌که‌ ده‌یسه‌لمێنێ هه‌ڵستێته‌ سه‌ر پێ، ده‌نا له‌سه‌ر کورسییه‌که‌ دانیشێت. یه‌کبه‌یه‌کی به‌شداربوان هان بده‌ دیدی خۆی ڕوون بکاته‌وه‌: بۆ دانیشتوه‌، بۆ وه‌ستاوه؟ لێره‌دا جێی گفتوگۆ و مشتومڕ نییه‌. گه‌ر ده‌رفه‌ت هاته‌ پێش ئاماژه‌ به‌ نۆڕمی «ڕه‌چاو گرتنی یه‌کسان» و «ڕێسای سه‌رفه‌رازیی که‌سه‌کی» بکه‌. شه‌ش – هه‌فت گریمانه‌ی ئه‌م لیسته‌یه‌ به‌کار بهێنه‌، گرینگه‌ یه‌که‌م و دوا خاڵیان له‌گه‌ڵ بێ.

1-         له‌ هه‌موو ده‌سته‌یه‌کدا، ڕێبه‌رێک هه‌یه‌

2-         کاتی بڕیاردان مرۆڤ ده‌بێ «به‌رژه‌وه‌ندیی گشتی» ڕه‌چاو بگرێ

3-         منم بڕیار به‌سه‌ر ژیانی خۆمدا ده‌ده‌م

4-         شێوازی «پشکی ته‌رخان – کۆتا Quota» بۆ پێشخستنی «یه‌کسانیی زایه‌ند» باشه‌

5-         لاوان ده‌بێ گوێ له‌ که‌سانی ته‌مه‌ندارتر بگرن

6-         من ده‌سه‌ڵاتم گه‌ره‌که‌

7-         له‌ هه‌موو سازمانێکدا، که‌سانی سه‌رته‌ڵ (ئه‌لیت، نوخبه‌) ده‌بنه‌ بڕیارده‌ر

8-         گه‌ر ژنێک پێی خۆش بێ ڕووپۆشی له‌سه‌ر بێ، ئازادیی خۆیه‌تی

9-         خه‌ڵک به‌گشتی بڕیاری ژیرانه‌ ده‌ده‌ن

10-    شیرازه‌یه‌کی زایه‌نده‌کی هه‌یه‌ ڕێ ده‌دات سته‌م به‌رانبه‌ر ئافره‌تان بکرێ

11-      مرۆڤ ده‌بێ ڕێز له‌و بڕیاره‌ بگرێ که‌ ده‌درێ، با پێیشی هه‌ڵه‌ بێ

سه‌رنج
– گریمانه‌کانی سه‌ره‌وه‌ له‌وانه‌یه‌ هه‌ست ورووژێنه‌ر بن
– زۆر جار نۆڕمی «ڕه‌چاو گرتنی یه‌کسان» و «ڕێسای سه‌رفه‌رازیی که‌سه‌کی» یه‌ک ناگرنه‌وه‌. تێبینی بکه‌ جار هه‌یه‌ مرۆڤ «مامناوه‌نده»، ده‌یه‌وێ هه‌م دانیشێ و هه‌م ڕاوه‌ستێ.
– «ئاخافتنی – گه‌رمه‌کورسی» بۆ خۆی ده‌ربڕینه‌ له‌ به‌ها بنه‌ڕه‌تییه‌کانی دێمۆکراسی: «مرۆڤ هان ده‌درێ بۆ وه‌رگرتنی هه‌ڵوێستی سه‌رفه‌راز و به‌ یه‌کسانیش ڕێز له‌ هه‌ڵوێستی هه‌موان ده‌گیرێ».

Share:Email this to someoneShare on FacebookShare on Google+Tweet about this on TwitterShare on LinkedInPrint this page
Posted in na , ئه‌لفوبێی دێمۆکراسی, پیاده‌كردن‏

بژاره‌کانی ئازاد و نه‌وزاد

مه‌به‌ست
– به‌م دیلێمما (کێشه‌ی دووسه‌ره‌) یه‌، جیاوازیی نێوان «بڕیارێکی کۆبه‌ند» (بڕیارێک هه‌موو په‌یوه‌ست پابه‌ندی بێ) و «بێنه‌وربه‌ره‌ی ئازادانه» پێشان ده‌دات
– بژاره‌کانی دیکه‌ی پڕۆسه‌ی دێمۆکراسی پێشان ده‌دات – ئانارکی و چاودێری – پێشانیشی ده‌دات چۆن ئه‌و بژارانه‌ زووتر خۆ ده‌ده‌ن به‌ده‌سته‌وه‌ وه‌ک چاره‌سه‌ری دێمۆکراتانه‌.

Read more ›

Share:Email this to someoneShare on FacebookShare on Google+Tweet about this on TwitterShare on LinkedInPrint this page
Posted in ئه‌لفوبێی دێمۆکراسی, پیاده‌كردن‏

سێ پرسیاری بنه‌ڕه‌تی ده‌رباره‌ی دێمۆکراسی

ڕۆژانه‌ له‌ بواری هه‌مه‌جۆردا بڕیار ده‌رده‌چێت خه‌ڵکانێکی زۆر ده‌گرێته‌وه‌. ئه‌م پڕۆسه‌ی بڕیاردانه‌ که‌ی ده‌بێ دێمۆکراتانه‌ بێ و ئه‌وه‌ش ده‌کاته‌وه‌ چی؟

له‌م پاشخانه‌ تیۆرییه‌دا «ئه‌لفوبێی دێمۆکراسی» پێشکه‌ش ده‌که‌ین بۆ چاره‌سه‌ری ئه‌و پرسیارانه‌. مۆدێله‌که‌ گشتییه‌ – له‌ ده‌سته‌یه‌کی کاری بچووکه‌وه‌ کارایه‌ هه‌تا ده‌گه‌یته‌ سازمانی جیهانگیری وه‌ک UN   – و بریتییه‌ له‌ سێ هه‌نگاو:

A.     سه‌ره‌تا ده‌بێ مرۆڤ له‌گه‌ڵ خۆیدا ڕوونی بکاته‌ چ بژاره‌ (به‌دیل / ئه‌ڵته‌رنه‌تیڤ) یه‌ک هه‌یه‌ بۆ دێمۆکراسی

B.      ئه‌وجا هه‌لومه‌رج باشتر له‌باره‌ بۆ ئه‌وه‌ی مرۆڤ هه‌ڵوێست له‌ بیرۆکه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌کانی دێمۆکراسی وه‌ربگرێت و بڕیاری چه‌ند و چۆنی کارابوونیان بدات

C.     گه‌ر مرۆڤ بڕیاری دا بژاره‌ی دێمۆکراسی هه‌ڵبژێرێت، ئه‌وجا ده‌بێ ڕێگه‌ی پیاده‌ کردنی به‌رجه‌سته‌ بکات

 

 

A. شێوازه‌کانی فه‌رمانڕه‌وایی

ئه‌و دۆزانه‌ی په‌یوه‌ندیان به‌ خه‌ڵکانێکی زۆره‌وه‌ هه‌یه‌، چۆن چاره‌سه‌ر بکرێن باشه‌؟ یان وردتر بڵێین: کێن ئه‌وانه‌ی «ده‌سه‌ڵات» یان هه‌یه‌ چاره‌سه‌رێک بسه‌پێنن و ئه‌و پڕۆسه‌یه‌ چۆن ده‌چه‌رخێ؟

سه‌ره‌تا له‌م داڕشتنه‌ گشتییه‌ی بنه‌ماکانی سیاسه‌ته‌وه‌ دێین چاره‌سه‌ری ئاشته‌وا له‌ چاره‌سه‌ری توندوتیژ جودا ده‌که‌ینه‌وه‌. زۆر جار مرۆڤ باز ده‌دات به‌سه‌ر ئه‌م هه‌نگاوه‌دا و له‌بری ئه‌وه‌ دێمۆکراسیی ئاشته‌وا به‌رانبه‌ر دیکتاتۆریی توندوتیژ ڕاده‌گرێ. به‌راوردی له‌م جۆره‌ی چاکه‌ به‌ خراپه‌ له‌وانه‌یه‌ له‌ بواری مشتومڕدا کاریگه‌ر بێ، به‌ڵام دوالیزمی وه‌ها ڕه‌ش و سپی هه‌ڵه‌به‌ره‌: وه‌های ڕاده‌نوێنێ ته‌نها دوو ڕێگه‌چاره‌ هه‌یه‌. له‌ ڕێبازه‌که‌ی ئێمه‌دا سه‌رشار باسێکی دیکه‌یه‌، ئێمه‌ ده‌ڵێین: توندوتیژی دێت ده‌سه‌ڵاتی ڕه‌وا ده‌گۆڕێ به‌ توندوتیژیی فیزیکی، به‌وه‌ش هه‌موو شیرازه‌یه‌کی سیاسی ده‌ڕمێنێ – دێمۆکرات بێ یان نادێمۆکرات.

له‌و خاڵه‌ ده‌رباز ده‌بین و له‌ چاره‌سه‌ری ئاشته‌وا ورد ده‌بینه‌وه‌. ئایه‌ ده‌کرێ ناکۆکی به‌ بێنه‌وبه‌ره‌ی ئازاد چاره‌سه‌ر بکرێ یان ده‌بێ به‌ ڕێساگه‌لێکی کۆیه‌کی Collective   ی پێشکات بڕیاردراو بێ که‌ گشت لایه‌نی په‌یوه‌ندیدار بگرێته‌وه‌. بڕیاری کۆبه‌ندیش که‌ هه‌موان ده‌گرێته‌وه‌ و چاوه‌ڕێی ده‌کرێت په‌یوه‌ست (جڤات) Association   ێک په‌یڕه‌وی بکات، ده‌کرێ به‌ دوو جۆری جیاواز بێته‌ بڕیاردان: بڕیاری چه‌ند که‌سێکی که‌م یان بڕیاری هه‌موو که‌سانی په‌یوه‌ند. ئه‌م هزرکارییه‌ له‌م خشته‌یه‌ی خواره‌وه‌دا شێوازه‌ جۆراوجۆره‌کانی فه‌رمانڕه‌وایی ڕوون ده‌کاته‌وه‌. هه‌ڵبه‌ت ئه‌مه‌یان مۆدێلی نموونه‌یه‌، له‌ پڕاکتیکدا ئه‌و شێوازانه‌ تێهه‌ڵکێشی یه‌کدی ده‌بن.

ئه‌ریستۆ Aristoteles   ی فه‌یله‌سووفی یۆنانی به‌ر له‌ 2300 پۆلێنێکی له‌م بابه‌ته‌ی ڕێکخستوه‌، تێیدا دێمۆکراسی ده‌کاته‌ یه‌ک له‌ سێ بژاره‌. ئه‌م هێڵکارییه‌ گشتی و تاڕاده‌یه‌ک بێلایه‌نه‌، شاخاڵی دیکه‌ش ڕوون ده‌کاته‌وه‌:

·         بڕیاری دێمۆکراتانه‌ ده‌بێ له‌ چێوه‌ی په‌یوه‌ستدا درابێ. گه‌ر هه‌ڤبه‌ندی نه‌بێت، دێمۆکراسی نییه‌.

·         گه‌ر ئه‌وانه‌ی ده‌که‌ونه‌ به‌ر تاوی بڕیاره‌که‌ ناویان بنێن «گه‌ل» و ئه‌وانه‌ی به‌شدارن له‌ بڕیاردانه‌که‌دا ناویان بنێین «هاوزێد» (وه‌ڵاتی، هاووه‌ڵاتی)، ئه‌وسا ده‌توانین ئه‌م پێناسه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌ی دێمۆکراسی داڕیژین:

·         هه‌موو ئه‌وانه‌ی به‌شێکن له‌ «گه‌ل» ده‌بنه‌ »هاوزێد» و که‌س نابێته‌ «هاوزێد» گه‌ر به‌شێک نه‌بێ له‌ «گه‌ل».

   – یه‌ک له‌و باسانه‌ی تۆژه‌رانی ناکۆکی و ئاشتی په‌یجۆری تێدا ده‌که‌ن بریتییه‌ له‌ «له‌ کامه‌ هه‌لومه‌رجدا ڕشته‌ی سیاسی ده‌ست ده‌داته‌ توندوتیژی». بڕوانه‌ تۆژینه‌وه‌ی Adam Przeworski   به‌ ناوی  Demokrati som möjligt utfall av konflikter لاپه‌ڕه‌ 245 و هی دیکه‌، له‌ کتێبی   Idéer om demokrati. Tidens förlag 1992

ده‌سته‌سالاری، سه‌رته‌ڵسالاری و چاودێری

ده‌سته‌سالاریش له‌سه‌ر بنه‌مای «کۆیه‌کی» هه‌ڵده‌نرێ به‌ڵام له‌وێدا هه‌موو که‌سانی په‌یوه‌ند به‌شداری بڕیار نابن – نه‌ ڕاسته‌وخۆ نه‌ تیان (ناڕاسته‌وخۆ). هه‌ر بۆ نموونه‌، 100ساڵ له‌مه‌وبه‌ر، کاتێک خه‌باتی ڕوه‌و دێمۆکراسی له‌ سوێد له‌وپه‌ڕی گه‌رمیدا بوو، وه‌ڵاته‌که‌ دیکتاتۆری نه‌بوو. له‌ چێوه‌ی ده‌سته‌سالاریدا، ده‌وڵه‌تێکی ده‌ستووربه‌ند بوو. خه‌ره‌ندی چینایه‌تیی تێیدا مۆرکێک بوو دێمۆکراتخوازانی پێشه‌نگی ئه‌و ده‌مه‌ ده‌یانویست له‌ ڕێی «مافی گشتیی ده‌نگدان» ـه‌وه‌ نه‌یهێڵن.

له‌ زۆر بواردا «چاودێری» به‌ باشترین شێوازی فه‌رمانڕه‌وایی داده‌نرێت. مه‌زنایه‌تیی دایکوباب له‌ په‌روه‌رده‌ی منداڵدا به‌ ده‌گمه‌ن نه‌بێ ناخرێته‌ ژێر پرسیار. له‌ فێرگه‌ و فێرکاریدا وه‌ها باوه‌ مامۆستا هێنده‌ کارزانه‌ ڕێبه‌رایه‌تیی هه‌م فێرخواز بکات و هه‌م خوێندن. له‌ فه‌رمانگه‌ و کۆمپانیادا فه‌رمانی کار، به‌ ده‌ست ڕێبه‌ری خاوه‌ن توانای تایبه‌ته‌.


سیاسه‌تی نێوده‌وڵه‌تی نموونه‌یه‌کی ڕه‌سه‌نه‌ له‌و سیسته‌مه‌ بێفەرمانه‌ی ناچێته‌ ژێر باری هیچ شیرازه‌یه‌کی بڕیاری کۆیه‌کییه‌وه‌. ده‌وڵه‌تان ئازادانه‌ بێنه‌وبه‌ره‌ له‌گه‌ڵ یه‌کدا ده‌که‌ن – جار هه‌یه‌ پێک دێن و جاریش هه‌یه‌ پێک نایه‌ن. هه‌تا له‌ به‌رژه‌وه‌ندی خۆیاندا بێ، یان هه‌تا لایه‌نی به‌هێز بیه‌وێت، بێنه‌وبه‌ره‌ به‌رده‌وامه‌.

بازاڕیش نموونه‌یه‌کی دیکه‌یه‌. لێره‌دا به‌رهه‌مهێن و به‌رهه‌مبه‌ر ئازادانه‌ بێنه‌وبه‌ره‌ له‌سه‌ر فرۆشتن و کڕینی کاڵا و خزمه‌تگوزاری ده‌که‌ن. ئه‌نجامی بێنه‌وه‌به‌ره‌ش به‌نده‌ به‌ توانای لایه‌نی به‌شدار، پێوه‌ریش لێره‌دا پاره‌ (پووڵ) یه‌.

له‌م ساڵانه‌ی دواییدا ڕێچکه‌ی ئازادیخوازی بێفەرمان، مه‌ودای له‌ شێوازی حوکومڕانیی دێمۆکراتی ته‌سک کردۆته‌وه‌ و بۆ خۆی به‌رفره‌وانتر بوه‌: له‌ چه‌ندین وه‌ڵاتی دونیا، چاره‌سه‌ری بازاڕانه‌ بره‌وی له‌ مه‌یدانی وه‌هادا په‌یدا کردوه‌ ز

ووتر جێی بڕیاری هاوکۆ بوون. هاوکات چه‌ندین وه‌ڵاتی که‌ زووتر ئۆلیگارکی بوون، په‌ڕینه‌وه‌ بۆ دیوی دێمۆکراسی. ئه‌م دوو جۆره‌ گۆڕانکارییه‌ له‌ لایه‌ن ئۆرگانی فراژووتنی نێوده‌وڵه‌تی (ئۆرگانی گه‌شه‌ کردن ئینته‌رناسیۆنال) ـه‌وه‌ به‌ مه‌رج ده‌گیرێن له‌ وه‌ڵاتانی هه‌ژار بۆ سه‌لماندنی وام دان و وام سڕینه‌وه‌ (سڕینه‌وه‌ی قه‌رز).

میانڕه‌ویی دێمۆکراتانه‌

فه‌رمانی «ده‌سته‌سالاری» و «چاودێری»، ڕه‌وایه‌تیی خۆی له‌سه‌ر توانای تایبه‌تی ڕێبه‌ر هه‌ڵ ده‌چنێ. له‌ ڕێبازی بێفەرماندا ئازادیی کرداری که‌سه‌کی له‌ هه‌موو باسێکی دیکه‌ باڵاتره‌. دێمۆکراتی ڕێچکه‌یه‌کی میانڕه‌وه‌ – و زۆر جاریش سه‌خته‌، بنه‌ماکه‌شی دابه‌شینی ده‌سه‌ڵات و سه‌لماندنی ئه‌و بڕیارانه‌یه‌ که‌ مرۆڤ به‌شدار بوه‌ له‌ بڕیاردانیاندا.

هیچ کام له‌م سێ شێوازی حوکومڕانییه‌، ته‌واو بێگه‌رد، له‌ ڕاستیدا نییه‌. بۆ نموونه‌: چۆن و له‌ کوێدا سنوور ده‌کێشیت له‌ نێوان بڕیارێک له‌ لایه‌ن ده‌سته‌یه‌کی که‌مژماره‌وه‌ بدرێت یان له‌ لایه‌ن هه‌موو که‌سانی په‌یوه‌ندیدار. ئه‌م دۆزه‌ له‌ سیسته‌می سیاسیی گه‌وره‌دا، به‌ شێوازی «نوێنه‌رسالاری» (فه‌رمانڕه‌وایی نوێنه‌ره‌کی) ده‌خرێته‌ به‌رباس. له‌ باشترین باردا، نوێنه‌رانی هه‌ڵبژارده‌ی خه‌ڵک، ئه‌و بڕیاره‌ سیاسییانه‌ ده‌ده‌ن که‌ له‌ به‌رژه‌وه‌ندیی زۆرینه‌دایه‌. دێمۆکراسیی ڕۆژاوا خۆی وه‌ها ده‌بینێت. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا که‌ سه‌رته‌ڵ (ئه‌لیت، نوخبه‌) ێک سنووردار نییه‌ ده‌سه‌ڵاتی پاوان کردبێ (مۆنۆپۆلی هه‌بێ)، دیسان هه‌موو میلله‌ت به‌شداری بڕیاردان نییه‌. به‌ پێوه‌ری «ئه‌لفوبێی دێمۆکراسی»، شێوازی «نوێنه‌رسالاری» جێگه‌یه‌ک ده‌گرێت له‌ نێوان ئۆلیگاری و دێمۆکراسیدا.

 

B.     پێشمه‌رج و بیرۆکه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌کانی دێمۆکراسی

ئاماژه‌مان دا به‌وه‌ی په‌یوه‌ست هه‌یه‌ «توانای تایبه‌تی به‌رپرسان» تێیدا ده‌بێته‌   ‎مایه‌ی ڕه‌وایه‌تیی ده‌سته‌سالاری. نموونه‌شمان هێنایه‌وه‌ له‌ سیسته‌می بێفەرمانیی وه‌ها که‌ «ئازادیی تاکه‌که‌س» تێیدا پێشه‌میی به‌رزتری هه‌یه‌ له‌ به‌های کۆیه‌کی. ئه‌دی شێوازی فه‌رمانڕه‌وایی دێمۆکراتانه‌ چی: پێشمه‌رجه‌کانی چین و له‌سه‌ر کامه‌ بیرۆکه‌ هه‌ڵنراوه‌؟

1)   هه‌ڤبه‌ندی Community

سه‌ره‌تا ده‌بێ په‌یوه‌ست Association   ێکی هاوبه‌رژه‌وه‌ند هه‌بێت: «یه‌که‌یه‌کی سنووردار تێیدا ئه‌ندامه‌کان پێک هاتوون له‌سه‌ر ئه‌و دۆزانه‌ی مه‌به‌ستیانه‌ بڕیاری هاوکۆی تێدا بده‌ن». ئه‌م ئه‌ندامانه‌ ده‌بێ به‌ جۆرێک هه‌م بڕوایان به‌ یه‌کدی هه‌بێ و هه‌م خۆیان به‌ یه‌کتر پێناسه‌ بکه‌ن بۆ ئه‌وه‌ی پێشکات خۆیان به‌ پابه‌ندی ئه‌و بڕیارانه‌ بزانن. مه‌رج ئه‌وه‌یه‌ جۆرێک له‌ ناسنامه‌ی کۆیه‌کی هه‌بێت، ئه‌ندامه‌کانی ئه‌م په‌یوه‌سته‌ گیانی «ئێمه» – بوونیان تێدا بڕسکێ. سه‌لماندنی ئه‌م «هه‌ڤبه‌ندی» ـه‌ ده‌کاته‌وه‌ وێڵ کردنی ڕێبازی بێفەرمانه‌.

2)   ڕه‌چاو گرتنی یه‌کسان Equal Consideration

ئه‌وجا گه‌ر مه‌به‌ست بێ شێوازێکی حوکومڕانیی دێمۆکراتانه‌ هه‌ڵبژێرین نه‌ک شێوازێکی ده‌سته‌سالار، ده‌بێ ئه‌ندامان دوو بیرۆکه‌ی بنه‌ڕه‌تی دیکه‌ بسه‌لمێنن.

بیرۆکه‌ی یه‌که‌م: سه‌نگی یه‌کسانی هه‌موانه‌. به‌هایه‌کی یه‌کسان ده‌کاته‌: «به‌رژه‌وه‌ندی هه‌موو که‌سێک، وه‌ک یه‌ک شایه‌نی ڕه‌چاو گرتنه».

گه‌ر مرۆڤ ئه‌م مه‌رجه‌ی به‌ جیددی گرت، ده‌کاته‌وه‌ سه‌لماندنی بیرۆکه‌یه‌کی تاڕاده‌یک ڕ

ادیکال ده‌رباره‌ی دابه‌شینی ده‌سه‌ڵات: ده‌بێ ده‌رفه‌تی ڕه‌چاو گرتنی به‌رژه‌وه‌ندی هه‌موان وه‌ک یه‌ک بێ. هه‌موو جۆره‌ ئیمتیازێک – بنه‌ماکه‌ی هه‌ر چییه‌ک بێ، بۆ نموونه‌: زایه‌ند، ته‌مه‌ن، پاره‌، ئاستی خوێندن، چین، ئێتنیسیتێ (ڕیشاڵی نه‌ته‌وه‌یی) و … هتد – دژ ده‌وه‌ستی به‌رانبه‌ر بیرۆکه‌ی «ڕه‌چاو گرتنی یه‌کسان». لێره‌دا، بۆ نموونه‌ «فێمێنیزم» ده‌بێته‌ دۆزێکی دێمۆکراسی.

 

3)   سه‌رفه‌رازیی که‌سه‌کی Personal Autonomy

بیرۆکه‌ی دوه‌م – ئه‌میشیان ده‌رباره‌ی ده‌سه‌ڵاته‌ – بریتییه‌ له‌وه‌ی: کێ بڕیار ده‌دات کامه‌ به‌رژه‌وه‌نده‌ و کامه‌ پێداویستی ڕه‌چاو بگیرێ. وه‌ڵامی دێمۆکراتانه‌ ده‌ڵێ: میلله‌ت. «ئه‌ندامانی میلله‌ت خۆیان بایی ئه‌وه‌نده‌ ڕسکاون که‌ بزانن به‌رژه‌وه‌ندی خۆیان کامه‌یه» – هه‌م به‌رژه‌وه‌ندی که‌سه‌کی و هه‌م به‌رژه‌وه‌ندی هاوکۆ.

که‌واته‌ داکۆکی له‌ یه‌کسانی به‌ ته‌نێ تێر ناکات. جگه‌ له‌ یه‌کسانی، ده‌بێ هه‌موو که‌سێک به‌ مرۆڤێکی ڕسکاوی وه‌ها دابنرێ خاوه‌ن هه‌ڵسه‌نگاندن و هه‌ڵوێست. گه‌ر ئه‌م «ڕێسای سه‌رفه‌رازیی که‌سه‌کی» یه‌ی له‌گه‌ڵ نه‌بێ، ڕێگه‌ بۆ ڕێبه‌ر چۆڵ ده‌بێ – وه‌ک چاودێر یان دادوه‌رێکی له‌ ڕووی زانین و ئاکاره‌وه‌ به‌رزتر – بێته‌ پێش و داوای باڵاده‌ستی بکات به‌سه‌ر ئه‌وانه‌ی دیکه‌دا.

 

C.     «چه‌رخی دێمۆکراسی»‌ و پێوانه‌ی پڕۆسه‌ی دێمۆکراتانه‌

  «چه‌رخی دێمۆکراسی»

له‌و خاڵه‌وه‌ که‌ گرووپێک مرۆڤ تێده‌گه‌ن له‌وه‌ی دۆزێکی هاوکۆیان هه‌یه‌، هه‌تا ئه‌وه‌ی ڕاوێژی له‌ نێو خۆدا ده‌که‌ن و بڕیار له‌و دۆزه‌دا ده‌ده‌ن، ده‌شێ کاتێکی درێژ بخایه‌نێ. ئه‌و پڕۆسه‌یه‌ یه‌ک کاژێر بخایه‌نێ یان یه‌ک ساڵ، چوار قۆناخی هه‌یه‌ تێیاندا پرسی «ئه‌ندامه‌تی»، «ڕۆژه‌ڤ»، «به‌شداری» و «بڕیار» به‌سه‌ر ده‌کرێنه‌وه‌. زۆر په‌یوه‌ست هه‌یه‌ ئه‌مڕۆ که‌م و زۆر جێگیره‌ و بڕیاره‌کانی، په‌یتا په‌یتا، ده‌سووڕێن.

 

پڕۆسه‌ی بڕیاردان له‌م «چه‌رخی دێمۆکراسی» یه‌دا پێشان ده‌درێ. له‌ خاڵی یه‌که‌مه‌وه‌ ده‌ست پی ده‌کات.

په‌یوه‌ست له‌ دوو قۆناخی سه‌ره‌تا – له‌ «ئه‌ندامه‌تی» و «ڕۆژه‌ڤ» – دا شیرازه‌ی خۆی داده‌ڕێژێ و ڕوونی ده‌کاته‌وه‌ ئه‌ندامانی کێن، به‌رژه‌وه‌ندیان چییه‌ و مۆڵه‌تیان کامه‌یه‌؟ ئه‌وجا قۆناخی بێنه‌وبه‌ره‌ دێت: چۆن بکه‌ن باشه‌ بۆ ئه‌وه‌ی له‌ دۆزێکی دیاریکراودا بگه‌نه‌ بڕیار؟ له‌ کۆتاشدا قۆناخی بڕیاردان دێت: دوا بڕیار له‌و دۆزه‌دا چۆن ده‌درێ؟

پێوانه‌ی دێمۆکراسی

گه‌ر سێ به‌ها بنه‌ڕه‌تییه‌که‌ی دێمۆکراسی له‌سه‌ر هه‌ر چوار قۆناخی پڕۆسه‌ی بڕیاردان پیاده‌ بکه‌ین، ئه‌م چوار پێوه‌ره‌ به‌رجه‌سته‌یه‌ی دێمۆکراسی په‌یدا ده‌بن:

1)     «هه‌ر هه‌موو به‌شدارن». هه‌موو ئه‌ندامێک ده‌رفه‌تی هه‌یه‌ وه‌ک هاوزێدێکی پڕسه‌نگ به‌شداری پڕۆسه‌ی بڕیاردان بێ. نابێ که‌س وێڵ بکرێت. له‌به‌ر ئه‌وه‌ ده‌بێ وریای هه‌ڵاواردن و سه‌رکردنه‌سه‌ر بین.

 2)       «جڵه‌وی ڕۆژه‌ڤ به‌ده‌ست ئه‌ندامانه». ئه‌ندامان بڕیار ده‌ده‌ن کامه‌ دۆز دێته‌ به‌رباس. نابێ که‌سێکی لابه‌لا «ڕۆژه‌ڤ» داڕێژێ.

 3)       «به‌شداریی چوست». له‌ کاتی بێنه‌وبه‌ره‌دا ده‌بێ ده‌رفه‌تی یه‌کسان بۆ هه‌موان ڕه‌خسا بێ، هه‌م پێشنیاز ڕه‌پێشخه‌ن و هه‌م لێیان ببیسترێ.

 4)       «مافی ده‌نگدان یه‌کسانه». کاتی بڕیاردان ده‌بێ هه‌موو وه‌ک یه‌ک ده‌ستڕۆ بن. له‌م کاته‌دا ته‌نها و ته‌نها هه‌ڵوێستی ئه‌ندامان بڕیارده‌ره‌.

ئه‌وجا بۆ ئه‌وه‌ی پڕۆسه‌ی بڕیاردان ته‌واو دێمۆکراتانه‌ بێ، ده‌بێ مه‌رجێکی دیکه‌ له‌ هه‌ر چوار قۆناخه‌کانی پڕۆسه‌که‌دا ڕه‌نگ بداته‌وه‌، ئه‌ویش بریتییه‌ له‌:

 5)       «ده‌رکی ڕۆشناک». ده‌بێ ده‌رفه‌تی یه‌کسان و دروست هه‌بێ بۆ هه‌موو ئه‌ندامێک زانیاری ته‌واو وه‌ده‌ست بێنی بۆ ئه‌وه‌ی ده‌رکی ته‌واوی هه‌بێ بۆ به‌رژه‌وه‌ندی خۆی.

 

 

 

په‌یوه‌ستێک گه‌ر ماوه‌یه‌کی درێژخایه‌ن کارا بوو، قۆناخه‌کانی «داڕشتنی شیرازه» تێیدا به‌ قۆناخی به‌سه‌رچوو ده‌زانرێن. به‌ ئاسانی جه‌خت له‌ سه‌ر «ئێستا»، له‌ سه‌ر «به‌شداری» و «بڕیاردان» ی لای ڕاستی چه‌رخه‌که‌ ده‌کرێ. به‌ڵام گه‌ر لێره‌دا که‌ماسی په‌یدا بوو، وه‌ها باشه‌ بۆ دۆزینه‌وه‌ی هۆکار، بگه‌ڕێینه‌وه‌ بۆ قۆناخه‌کانی زووتری پڕۆسه‌که‌. زۆر جار خویا (ئاشکرا) ده‌بێ که‌ هه‌لومه‌رجی ئێستا، به‌ به‌راورد به‌ کاتی پێکهاتنی ئه‌م په‌یوه‌سته‌، گۆڕاوه‌ – ده‌شێ ئه‌ندامی تازه‌ی تێ هاتبێ که‌ خاوه‌ن به‌رژه‌وه‌ندی تازه‌ن، ده‌شێ دونیای ده‌وروبه‌ر گۆڕابێ، دۆزی نوێی هێنابێته‌ کایه‌وه‌ و دۆزی دیکه‌ی تێبردبێ. که‌واته‌ کاتی هاتوه‌ شیرازه‌ی بڕیار بیراز بکرێ و په‌یمانی دێمۆکراسی نۆژه‌ن بکرێته‌وه‌.

په‌یوه‌ستی به‌رباس هه‌ر چییه‌ک بێ، له‌ کارخانه‌وه‌ هه‌تا یانه‌ی وه‌رزشی و له‌ویشه‌وه‌ بۆ وه‌ڵاتی گه‌وره‌، پڕۆسه‌ی دێمۆکراتانه‌ تێیاندا هه‌ر ده‌بێ ئه‌و پێنج پێوه‌ره‌ پڕ بکه‌نه‌وه‌: «هه‌ر هه‌موو به‌شدارن»، «جڵه‌وی ڕۆژه‌ڤ به‌ده‌ست ئه‌ندامانه»، «به‌شداریی چوست»، «مافی ده‌نگدان یه‌کسانه» و هه‌روه‌ها «ده‌رکی ڕۆشناک».

په‌یوه‌ست نییه‌ له‌ دونیادا پڕۆسه‌ی بڕیاردان تێیدا ئه‌م پێنج مه‌رجه‌ بێ که‌ماسی پڕ بکاته‌وه‌ – هه‌ر بۆ نموونه‌ مه‌یلی هه‌ڵاواردن و سه‌رکردنه‌سه‌ر له‌ زۆر سازماندا هه‌یه‌. ته‌نانه‌ت له‌به‌ر ئه‌وه‌ی وشه‌ی «دێمۆکراسی» به‌ زۆری ئه‌وه‌نده‌ به‌هاهه‌ڵگره‌. له‌به‌ر ئه‌وه‌ ده‌بێ «مه‌رجه‌کانی دێمۆکراسی» بکرێنه‌ پێوه‌ر، بۆ پێوانه‌ی داکه‌وت (واقیع). ئه‌مانه‌ ئامرازن بۆ دۆزینه‌وه‌ی که‌ماسیی دێمۆکراتانه‌ له‌و سازمانه‌دا که‌ هه‌یه‌ و ئه‌وجا بۆ دۆزینه‌وه‌ی ڕێگه‌چاره‌ بۆیان.

دێمۆکراسیی بێگه‌رد وێنه‌یه‌کی نموونه‌یه‌ و بۆ ئه‌وه‌ی هه‌نگاوێک له‌و ئامانجه‌ نێزیک بینه‌وه‌ ده‌بێ مرۆڤ ئامانجی لێ ڕوون بێ.

 

Share:Email this to someoneShare on FacebookShare on Google+Tweet about this on TwitterShare on LinkedInPrint this page
Posted in na , ئه‌لفوبێی دێمۆکراسی, پاشخان

ده‌رباره‌ی کۆسپی دێمۆکراتیک

«کۆسپی دێمۆکراتیک» [به‌ کوردی نێونراوه‌ «ئه‌لفوبێی دێمۆکراسی»] به‌ پله‌ی یه‌که‌م بۆ ئه‌و که‌سانه‌یه‌ که‌ به‌شدرای چالاکییه‌کانی تۆڕی DemokratiAkademin ده‌بن بۆ پته‌و کردنی پاشخانی خۆیان، بۆ پیاده‌ کردنی مێتۆده‌کانی ئه‌م تۆڕه‌ له‌ سازمانه‌کانی خۆیاندا و هه‌روه‌ها بڵاو کردنه‌وه‌ی ئه‌و مێتودانه‌،

ئه‌م دۆکیومێنته‌ش سه‌ره‌تا بۆ بارودۆخی سوێدی داڕێژرا بوو. پاشان ده‌رکه‌وت که‌ له‌ بواری نێوده‌وڵه‌تیشدا بره‌وی هه‌یه‌، بۆیه‌ ئه‌م نموونه‌ فره‌زمانه‌ له‌ ئینته‌رنێتدا بڵاو ده‌که‌ینه‌وه‌.

ئه‌م سایته‌ پوخته‌ی کاری چه‌ندین ساڵی هه‌م هاوکاران و هه‌م خۆیشمه‌ له‌ تۆڕی DemokratiAkademin دا: خول، وۆرکشۆپ، سه‌مینار، پڕۆژه‌ی هاوبه‌ش و هتد.

له‌ ماوه‌ی ئه‌و چه‌ندین ساڵه‌ی کاردا، سه‌روکارمان له‌ته‌ک هه‌زاران که‌س بووه‌. هه‌موو جارێکیش له‌ سه‌ره‌تای کاردا، ده‌رفه‌تمان داوه‌ به‌شداربوان دیدی خۆیان ڕوون بکه‌نه‌وه‌ ده‌رباره‌ی گرینگترین خه‌سڵه‌تی دێمۆکراسی. هاوڕایی له‌م باسه‌دا به‌رفره‌وانه‌. به‌شداربوان هه‌ر جۆرێک بن: فێرخواز، کارگێڕ، سیاسه‌تمه‌دار یان که‌سانی نێو کۆمه‌ڵگه‌ی مه‌ده‌نی، خه‌ڵکی هه‌ر په‌نایه‌کی ئه‌م دونیایه‌ بن – زۆربه‌ی هه‌ره‌ زۆریان پێشه‌می ده‌ده‌ن به‌ به‌شداری و هاوپشکی. که‌م که‌س هه‌یه‌ بیرۆکه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌که‌ی «دێمۆکراسیی نوێنه‌ره‌کی» هه‌ڵبژێرێت که‌ بریتییه‌ له‌وه‌ی ده‌سه‌ڵات پشتیوانیی زۆرینه‌ی هه‌یه‌.

له‌وه‌ ناچێ، نه‌ سیاسه‌تمه‌داری هه‌ڵبژارده‌ی میلله‌ت و نه‌ به‌ستێنی ئه‌کادێمی، ئه‌م به‌ره‌نگارییه‌ به‌ جیددی بگرن. یه‌ک که‌سی لێ ده‌رچێ، فه‌یله‌سووف و سیاسه‌تناس Robert A. Dahl که‌ له‌ کتێبی Democracy and Its Critics (1989) [به‌ سوێدی Demokratin och dess antagonister]. ئه‌م هات و ڕوانگه‌ی نوێنه‌رایه‌تی و ڕوانگه‌ی به‌شداری له‌سه‌ر بنه‌مایه‌کی کلاسیک له‌ تیۆرییه‌کی گشتیی دێمۆکراسیدا تێک به‌ست. ئێمه‌ له‌م دۆکیومێنته‌دا ئه‌و تیۆرییه‌ ده‌که‌ینه‌ سه‌رشار.

سه‌رشارێکی دیکه‌ی گرینگ له‌م کاره‌دا بریتییه‌ له‌ نه‌رێتی «بزاڤی میللیی ئه‌ندامگیر» ـه‌ که‌ کۆمه‌ڵگه‌ی مه‌ده‌نیی سوێدی کردۆته‌ یه‌ک له‌ هه‌ره‌ به‌هێزه‌کانی دونیا. ڕاسته‌ له‌م ساڵانه‌ی دواییه‌دا چه‌ندین سازمان – به‌تایبه‌تی پارته‌ سیاسییه‌کان – به‌شێکی گه‌وره‌ی ئه‌ندامانی خۆیان له‌ده‌ست دا، به‌ڵام ئه‌وه‌ی ماوه‌ فه‌رهه‌نگێکی سازمانگه‌رییه‌ به‌لایه‌وه‌ »ئه‌ندامه‌تی» سه‌رچاوه‌ی ده‌سه‌ڵاته‌.

بۆ که‌سێکی ده‌ره‌کی، له‌وانه‌یه‌ ڕوانگه‌ی وه‌ها هه‌م نامۆ و هه‌م خۆشباوه‌ڕانه‌ بێت. ئه‌وه‌تا سازمانه‌ «ئه‌ندامگیر» ه‌کانن له‌ سوێد ئه‌و بنه‌ما گه‌لێره‌ تایبه‌ته‌ ده‌به‌خشن به نوێنه‌رسالاری (ده‌سه‌ڵاتی نوێنه‌ره‌کی) Representative Government. ‌ڕاسته‌، هه‌لومه‌رجی مێژووکرد بۆ فه‌رهه‌نگی دێمۆکراسی له‌ ناوچه‌یه‌که‌وه‌ بۆ ناوچه‌یه‌کی ئه‌م دونیایه‌ دێته‌ گۆڕین، به‌ڵام له‌ هه‌ر جێیه‌ک، مرۆڤ له‌ چێوه‌ی دێمۆکراسیدا به‌ جیددی ئاماده‌ی به‌ره‌نگاری بێت، له‌وێدا ده‌بێ سه‌نگی ئه‌ندامه‌تی ڕه‌چاو بگرێ.

ئه‌م نامیلکه‌یه‌ بریتییه‌ له‌ مۆدێلێکی نموونه‌یی ئاسان: «ئه‌لفوبێی دێمۆکراسی» له‌ سێ بواردا پیاده‌ ده‌کرێ: بواری نێو سازمان، بواری نێو وه‌ڵات و ئه‌وجا بواری نێوده‌وڵه‌تی. جگه‌ له‌وان، چه‌مکی «کۆمه‌ڵگه‌ی مه‌ده‌نی»، «مافی مرۆڤ» و «دێمۆکراسی» چاپته‌ری خۆیان هه‌یه‌. له‌ هه‌موو چاپته‌رێکیشدا، پاشخانێکی تیۆری هه‌یه‌ و یه‌ک یان چه‌ند نموونه‌یه‌کی پڕاکتیک به‌ ئاماژه‌ بۆ «تۆماری مێتود».

سازمانی: Forum Syd, Sida Civil Society Center, SIPU International, SHIA و هه‌روه‌ها سازمانی Ordfront له‌ ڕووی ئابوورییه‌وه‌ هاریکاریی democracy.se یان کردوه‌ به‌ڵام له‌ داڕشتنی ناوه‌ڕۆکی دۆکیومێنته‌کاندا به‌شدارنه‌بوون. هاوکارم Pernilla Johansson له‌م کاره‌دا یاریده‌ر بوه‌، به‌ گه‌رمی سوپاسی ده‌که‌م.

پاییزی ئه‌مساڵه‌ی 2012 گۆڕانکارییه‌کی سه‌رانسه‌ری له‌ سایه‌تکه‌دا کراوه‌. ئێستا به‌ ئاسانی ده‌توانی فایه‌لی مێتوده‌کان داگریت.

نۆڤه‌مبه‌ری 2008

Göran Hemberg, senior advisor to the Academy for Democracy
goran.hemberg@democracy.se
Democratic Challenges by Göran Hemberg is licensed under a Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported License.

Creative Commons License

Share:Email this to someoneShare on FacebookShare on Google+Tweet about this on TwitterShare on LinkedInPrint this page
Posted in General

Demometer

سازمانه‌که‌ی خۆت به‌ دێمۆمێته‌ر هه‌ڵسه‌نگێنه‌

وه‌ڵامی ده‌ پرسیار بده‌وه‌ ده‌رباره‌ی سازمانه‌که‌ی خۆت

کاتێک گشت پرسیاره‌کان وه‌ڵام درانه‌وه‌، ئانجامگیری و شرۆڤه‌کارییه‌ک وه‌ر ده‌گریته‌وه‌

org demometer meetings demometer
سازمان جڤین
Share:Email this to someoneShare on FacebookShare on Google+Tweet about this on TwitterShare on LinkedInPrint this page
Posted in دێمۆمێته‌ر

دێمۆمێته‌ری سازمان

فه‌رموو فایەلی   «دێمۆمێتەری سازمان» به‌ پیدیف PDF داگره‌:.!!

ئەمەش «دەرئەنجام» بۆ هەڵسەنگاندنی سازمانەکەت.

Share:Email this to someoneShare on FacebookShare on Google+Tweet about this on TwitterShare on LinkedInPrint this page
Posted in دێمۆمێته‌ری سازمان

دێمۆمێته‌ری جڤین

فه‌رموو فایەلی   «دێمۆمێتەری جڤین» به‌ پیدیف PDF داگره‌:.!!

ئەمەش «دەرئەنجام» بۆ هەڵسەنگاندنی جڤین لە سازمانەکەتدا.

Share:Email this to someoneShare on FacebookShare on Google+Tweet about this on TwitterShare on LinkedInPrint this page
Posted in ‏دێمۆمێته‌ری جڤین

دادی نێوده‌وڵه‌تی و UN

له‌م پاشخانه‌ تیۆرییه‌دا
– ڕوانگه‌ی گشتیی «دادی نێوده‌وڵه‌تی» پێشان ده‌ده‌ین و ئاماژه‌ش به‌و هه‌ڕه‌شانه‌ ده‌که‌ین که‌ به‌ره‌نگاری ده‌بنه‌وه‌ به‌ بۆنه‌ی جه‌نگی سنووربه‌ده‌ری تێرۆر
– نۆره‌ (ڕۆڵ) ی UN پێشان ده‌ده‌ین له‌ سیسته‌مێکی خۆشڕه‌وتدا بۆ مافی مرۆڤ.
– له‌ کۆتاشدا نۆره‌ی ئه‌و پرنسیپه‌ بنه‌ڕه‌تییانه‌ی دێمۆکراسی پێشان ده‌ده‌ین له‌ خه‌باتدا بۆ ڕاهێزانی ئه‌و سیسته‌مه‌ی ئه‌مڕۆ له‌ ئارادن بۆ مافپارێزی

 

 

«دادی نێوده‌وڵه‌تی» و جه‌نگی دژه‌تێرۆر

«دادی نێوده‌وڵه‌تی» – بڕوانه‌ ئه‌م هێلکارییه‌ ساکاره‌ی خواره‌وه‌ – ئه‌م چه‌ند ساڵه‌ی ڕابورد درایه‌ به‌ر په‌ستانێکی گه‌وره‌ له‌ ڕێی ته‌ک (کار) ی سنوورانبه‌زێنی نمایشکاری تێرۆریستانه‌ له‌ لایه‌ک و به‌رته‌کی تۆڵه‌سه‌ندنیان له‌ لای دیکه‌وه‌.

هه‌ر چه‌ند هه‌فته‌یه‌ک پاش په‌لاماردانی World Trade Center له‌ 11 سێپته‌مبه‌ری 2001، USA توانی مانداتی جه‌نگێکی سنووربه‌ده‌ر، دژی ‌تێرۆر له‌ UN وه‌ر بگرێ. به‌ره‌ی USA یه‌که‌م ئامانجیان پێکا و حکوومه‌تی تاڵیبانی ئه‌فغانستانیان ڕووخاند. ئه‌م حکوومه‌ته‌ هێرشبه‌رانی تۆڕی «ئه‌لقایعده» یان داڵده‌ دابوو.

هه‌ڵبه‌ت ده‌کرا له‌ بری جه‌نگ ئه‌و په‌لاماردانه‌ به‌ ڕێگه‌یه‌کی پۆلیسیی جیهانگیر چاره‌سه‌ر بکرێ. تێرۆریزم زێدێکی دیاریکراوی تایبه‌تی نییه‌ بیکاته‌ باره‌گه‌، تێرۆریستان ڕژێمی سه‌لمێنراوی فه‌رمی نین. نامۆکارن و زۆر جار له‌ هێرشی سنووربه‌زێندا خه‌ڵکی مه‌ده‌نی به‌ شێوه‌یه‌کی چاوه‌ڕوان نه‌کراو تووش ده‌که‌ن. مه‌به‌ستیش په‌خشانی ترس و بێمتمانه‌ییه‌ به‌ توانای ده‌زگه‌کانی به‌رپرس له‌ دابین کردنی قانوون و ئارامی. به‌ڵام ئه‌وسا ئه‌م تێرۆریستانه‌ ده‌چوونه‌ خانه‌ی که‌سانی به‌رگومانی تاوان و ده‌شکرا سیسته‌می مافی مرۆڤی سه‌ربه‌ UN پارێزه‌ریان بێ.

USA – به‌ سه‌لماندنی UN ـه‌وه‌ – ڕێگه‌ی جه‌نگی هه‌ڵبژارد. هاوکات ڕژێمی تاڵیبان و لایه‌نی هاوبه‌ره‌یان به‌ «جه‌نگاوه‌ری ناقانوونی» ناسران و به‌وه‌ش «دادی نێوده‌وڵه‌تی» له‌ کار خرا. UN به‌ کرده‌وه‌ خۆی له‌ بارێکی «ته‌نگانه‌ی جیهانگیری» دا، دییه‌وه‌، نه‌ قانوونی جه‌نگ کارا بوو نه‌ هی ئاشتی.

پاش ماوه‌یه‌ک، ساڵی 2003، له‌شکری USA په‌لاماری عیراقیان دا، به‌ڵام ئه‌مجاره‌ سه‌رۆک بوش Bush وێڕای هه‌وڵێکی زۆر، «ئه‌نجومه‌نی ئاساییش» پێ ساز نه‌بوو. دژ به‌ ده‌ستووری UN – و له‌ویشه‌وه‌ دژ به‌ «دادی نێوده‌وڵه‌تی» – USA هێرشی برده‌ سه‌ر عیراق و سه‌دام حسێنی دیکتاتۆری وه‌ڵاته‌که‌ی خست. به‌ڵام بوش ئاشتی له‌ده‌ست دا. ئه‌وا چوار ساڵ ڕابورد و له‌شکری USA هێشتا له‌ عیراقه‌ و گیرۆده‌ی شه‌ڕێکی نوێی نێوخۆیه‌ له‌ نێوان گرووپانی سوننه‌ و شیعه‌ به‌ خۆیان و بۆمبی خۆکوژییانه‌وه‌ که‌ زیادتر ئاڕاسته‌ی خه‌ڵکی سیڤیل ده‌کرێ.

HR_and_Democracy_1

تێبینی بکه‌ USA هه‌ر دوو جاره‌که‌ هه‌وڵی دا سه‌لماندنی ده‌ستتێوه‌ردان له‌ UN وه‌ربگرێ. ده‌یویست فه‌رمانی UN ی هه‌بێ و «ڕه‌وایه‌تی» هێرش بردن وه‌ربگرێ. له‌ شه‌ڕی عیراقدا بۆی نه‌چوه‌ سه‌ر، ئه‌وجا دژ به‌ سه‌روه‌ریی UN ڕێگه‌ی خۆی گرته‌ به‌ر.

ئه‌م ڕه‌فتاره‌ پرنسیپبه‌ده‌ره‌ی USA ڕه‌نگدانه‌وه‌ی هه‌ڵوێستێکی دووتیخه‌ (دوو ده‌مه‌) به‌رانبه‌ر «دادی نێوده‌وڵه‌تی» و «مافی مرۆڤ». له‌ سه‌رێکه‌وه‌: که‌م وه‌ڵات هه‌یه‌ هێنده‌ی USA له‌ سیاسه‌تی نیوخۆدا «ماف» ی کردبێته‌ بنه‌ما. «مافی موڵکایه‌تی» شابنه‌مایه‌ و کێشه‌ی سیاسی زۆر جار وه‌ک دۆزی مافپه‌روه‌ری ڕاپێچی دادگه‌ ده‌کرێت. له‌ سیاسه‌تی ده‌ره‌کیدا USA له‌ سه‌رانسه‌ری جیهاندا پشتیوانی له‌ خه‌باتکارانی مافپه‌روه‌ر ده‌کات که‌ هه‌وڵ ده‌ده‌ن بۆ دامه‌زراندی سیسته‌مێکی فه‌ریکه‌ دێمۆکرات.

له‌ سه‌رێکی دیکه‌وه‌، USA ماف به‌ دۆزێکی میللی خۆی ده‌زانێ و ڕێ نادات سیسته‌مێکی جیهانگیر سه‌روه‌ریی ئه‌م سنوورکێش بکات. بۆیه‌ USA له‌ سه‌ر ئاستی نێوده‌وڵه‌تیدا ئه‌و شابنه‌مایه‌ ڕه‌ت ده‌کاته‌وه‌ که‌ ده‌ڵێ «که‌س له‌ ژوور قانوونه‌وه‌ نییه» چونکه‌ ئه‌و هیچ قانوونێکی ڕه‌وا له‌و ئاسته‌دا ناسه‌لمێنێ.

گه‌ر ئه‌م هه‌ڵوێسته‌ له‌ نێو هه‌موو ده‌وڵه‌تاندا گشتی با، ئه‌وسا «دادی نێوده‌وڵه‌تی» ده‌بوه‌ گوته‌ی بێناوه‌ڕۆک و ئه‌وساش تێرۆریزمی سنووربه‌ده‌ر ئامانجی خۆی ده‌پێکا: بیرۆکه‌ی «سه‌روه‌ریی قانوون» له‌ سه‌رانسه‌ری جیهاندا په‌کی ده‌که‌وت.

سیسته‌مێکی گورج بۆ «مافی مرۆڤ»

سیسته‌می مافی مرۆڤ به‌نده‌ به‌ لێککاری Interaction یه‌کی گورجی نێوان سێ هاوکار: UN وه‌ک سازمانێکی جیهانگیر، ده‌وڵه‌تانی ئه‌ندام و ئه‌وجا مرۆڤ وه‌ک تاکه‌که‌س. گه‌ر هاوکاران نۆره‌ی خۆیان له‌م گه‌مه‌یه‌دا نه‌سه‌لمێنن، ئه‌وا «مافی مرۆڤ» ده‌بێته‌ بابه‌تی ڕه‌وانبێژی و ماکی «دادی نێوده‌وڵه‌تی» ی پێوه‌ نامێنێ.

بۆ ڕوون کردنه‌وه‌ی ئه‌م بیرۆکه‌یه‌ ده‌ڵێین: ماف جۆرێکه‌ له‌ نۆڕم، تێیدا مرۆڤ داوای یان چاوه‌ڕێی هه‌ڵوێستێکی دیاریکراو له‌ که‌سێکی دیکه‌ ده‌کات. له‌م نۆڕمه‌دا، جگه‌ له‌ بیرۆکه‌ و ماکی سۆزدارانه‌، ساختارێکی جڤاکیش هه‌ڵده‌به‌ستێ، وه‌ک ئه‌وه‌ی دایکوباوک (ی نۆڕمبه‌خش) ڕینوێنی منداڵ (ی نۆڕمگیر) ه‌. که‌ دێته‌ سه‌ر «ماف» ئه‌م ساختاره‌ سێ لایه‌نی هاوکاری هه‌یه‌:

 

HR_and_Democracy_2

 

– لایه‌نی نۆڕمبه‌خش Originator
– لایه‌نی نۆڕمگیر Recipient که‌ نۆڕمه‌که‌ وه‌ک ئه‌رک ده‌گرێته‌ ئه‌ستۆ،
– لایه‌نی ئۆبژه‌ی نۆڕم Object که‌ خاوه‌ن مافه‌ و که‌ نۆڕمه‌که‌ی ئاڕاسته‌ ده‌کرێ.[1]

ده‌وڵه‌تێک که‌ په‌یماننامه‌یه‌کی UN ی سه‌لماند، به‌رانبه‌ر «دادی نێوده‌وڵه‌تی» ئه‌رکی له‌سه‌ره‌ به‌رانبه‌ر میلله‌تی خۆی به‌وه‌ی مافه‌کانی نێو ئه‌و په‌یماننامه‌یه‌ ده‌سته‌به‌ر بکات. ئه‌م باسه‌ له‌ گرێبه‌ستێک ده‌چێ له‌ نێوان سێ لایه‌ندا که‌ تێیدا مه‌رجی ناوتۆژ و باریکنووس هه‌بێ:
– UN ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ ده‌سه‌لمێنێ
– ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ باڵاده‌ستیی UN له‌ چه‌ند بوارێکدا ده‌سه‌لمێنێ
– هاوزێدی ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌، به‌رانبه‌ر ئه‌وه‌ی ده‌وڵه‌ت مافه‌کانی ده‌سته‌به‌ر ده‌کات، ئه‌ویش ئه‌رکی خۆی به‌رانبه‌ر ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ به‌جێ ده‌هێنێ – بۆ نموونه‌ قانوونی ده‌وڵه‌ت په‌یڕه‌وی ده‌کات و باج ده‌دات

چه‌ندین ده‌وڵه‌ت هه‌ن‌ چه‌ندین په‌یماننامه‌ی UN یان نه‌سه‌لماندوه‌ و واژۆیان نه‌کردوه‌. له‌و باره‌شدا ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ له‌ ڕووی قانوونه‌وه‌ پابه‌ندی ئه‌و په‌یماننامه‌یه‌ نییه‌. له‌ سه‌رێکی دیکه‌وه‌، زۆری ئه‌و ده‌وڵه‌تانه‌ی که‌مترین ڕێز له‌ مافی مرۆڤ ده‌گرن، هه‌ر شه‌ش په‌یماننامه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌که‌ی UN یان سه‌لماندوه‌.[2] له‌م بواره‌دا سینیزم Cynicism به‌ربڵاوه‌. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا پێگه‌ی «مافی مرۆڤ» به‌راورد به‌ سه‌رده‌می دامه‌زراندنی UN ئێستا به‌ شێوه‌یه‌کی به‌رهه‌ست پێشکه‌وتوه‌:

– کۆچه‌رخ Machinery ی چاودێریی نێو UN هێشتا لاواز و بیرۆکراتانه‌یه‌، به‌ڵام ڕیفۆرمکارییه‌ک له‌ ئارادایه‌ – بۆ نموونه‌ ئه‌و ئه‌نجومه‌نه‌ تازه‌یه‌ی مافی مرۆڤ.
– «دادگه‌ی ناوچه‌یی» هاتۆته‌ دامه‌زراندن و باشتر له‌ دادگه‌ی میللی (ده‌وڵه‌تی) ده‌توانێ چاودێریی مافی مرۆڤ بکات. نێزیکه‌ 20 ده‌وڵه‌تێکی نێوه‌ند و لاتین ئامه‌ریکا چوونه‌ ژێر باری سه‌لماندنی «دادگه‌ی ئینته‌رئامه‌ریکا»  Inter-American Court of Justice. «دادگه‌ی ئه‌ورووپایی مافی مرۆڤ» European Court for Human Rights ده‌سه‌ڵاتی قانوونی به‌سه‌ر نێزیکه‌ی 40 ده‌وڵه‌تدا هه‌یه‌. ساڵی 2006 «دادگه‌ی ئافریقایی» African Court هاته‌ دامه‌زران.
– ساڵی 2002 «دادگه‌ی تاوانی نێوده‌وڵه‌تی» International Criminal Court بۆ دادپرسی له‌ جێنۆساید و تاوانی دیکه‌ی دژه‌مرۆڤایه‌تی.
– سازمانی ده‌وڵه‌تبه‌ده‌ر Transnational ی دڵخوازی وه‌ک Amnesty و Human Rights Watch کارێکی گرێنگ ده‌که‌ن بۆ په‌خشانی زانیاری له‌ هه‌موو جیهاندا و هه‌روه‌ها په‌یجۆریی پیاده‌ کردنی په‌یماننامه‌کان.
– چه‌ندین ده‌وڵه‌ت و سازمانی دڵخوازی وه‌ک Oxfam هاوڕێ له‌گه‌ڵ «به‌رنامه‌ی فراژووتنی ئابووریی UN» UN programme for economic development (UNDP) کارێکی «مافپه‌روه‌رانه» ده‌که‌ن به‌تایبه‌تی ده‌رباره‌ی مافگه‌لی ئابووری، جڤاکی و فه‌رهه‌نگی.

ده‌وڵه‌ت ببێته‌ ده‌سته‌به‌ری مافی مرۆڤ

به‌های بنه‌ڕه‌تی که‌ ده‌بێته‌ بنه‌ما بۆ ستراتیژی یه‌که‌م بریتییه‌ له‌ نۆڕمی «ڕه‌چاو گرتنی یه‌کسان»: گه‌ر هه‌موو مرۆڤ هاوبایه‌خن ئه‌وا به‌رژه‌وه‌ندی هه‌موان شایانی هه‌مان ڕه‌چاو گرتنه‌. هه‌موو سنووربه‌زێنییه‌کی مافی مرۆڤ به‌زاندنی ئه‌م نۆڕمه‌یه‌، گه‌ر ڕووی دا ئه‌وا ده‌وڵه‌ت په‌رپرسایه‌تیی خۆی جێبه‌جێ نه‌کردوه‌. له‌وه‌ش بترازێ زۆر جار فه‌رمانگه‌ی ده‌سه‌ڵات خۆی ئه‌م سنووربه‌زێنییه‌ ده‌کات. لایه‌نی سنووربه‌زێن ده‌سته‌به‌ر بێ، وه‌ک ئه‌وه‌یه‌ گورگ پاسه‌وانی مێگه‌ل بێ.

که‌واته‌ خه‌بات بۆ دادگه‌ی بێلایه‌ن هه‌نگاوێکه‌ ڕوه‌و چاره‌سه‌ر. ڕاسته‌ به‌ ده‌گمه‌ن نه‌بێ تاوانی دژه‌ مافی مرۆڤ ناگاته‌ بڕیاری تاوانبار کردن له‌ وه‌ڵاتی ڕووداوه‌که‌دا، به‌ڵام ده‌رفه‌ت زیادتره‌ گه‌ر دادپرسییه‌که‌ به‌رز بکرێته‌وه‌ بۆ ئاستێکی بان-ده‌وڵه‌تی.

هه‌نگاوێکی دیکه‌ی گرینگ له‌م ستراتیژه‌دا بریتییه‌ له‌ ڕاهێزانی بنگه‌ی FD بۆ ئه‌وه‌ی به‌رپرسان له‌ بواری ده‌سه‌ڵاتی سیاسیدا ڕکابه‌ریان لێ په‌یدا بێ (بڕوانه‌ چاپته‌ری «ده‌وڵه‌تێکی فه‌ریکه‌ دێمۆکرات»).

دوا خاڵی گرینگیش ئه‌وه‌یه‌ مرۆڤ له‌ کاری چاودێری و بیروڕا ساز کردندا، هه‌رده‌م له‌یادی بێ: مافی مرۆڤ گه‌ردوونگیر Universal ه‌ – سیسته‌مێکی جیهانگیر پێک دێنێ نێوه‌نده‌که‌ی UN ـه‌.

ڕاهێزانی ده‌رفه‌تی میلله‌ت بۆ داکۆکی له‌ مافی خۆی

ستراتیژی دوه‌م له‌ خه‌باتدا بۆ گه‌شه‌ کردن له‌ چێوه‌یه‌کی «مافپه‌روه‌رانه» دا، بریتییه‌ له‌ ڕاهێزانی ده‌رفه‌تی میلله‌ت بۆ داکۆکی له‌ مافی خۆی. گه‌ر مرۆڤ مۆدێلی «ئه‌لفوبێی دێمۆکراسی» بسه‌لمێنێ ئه‌م خاڵه‌ ده‌بێته‌ به‌ڵگه‌نه‌وسیت. له‌وێدا «ڕێسای سه‌رفه‌رازیی که‌سه‌کی» ڕێک ده‌ڵێ مرۆڤ هێنده‌ توانایه‌ خۆی باشتر به‌رژه‌وه‌ندی خۆی هه‌ڵسه‌نگێنێ.

ئێمه‌ له‌ دونیایه‌کدا ده‌ژین خه‌ره‌ندی قووڵی هه‌یه‌، زۆرینه‌ هه‌ر ئه‌وه‌نده‌ فریا ده‌که‌وه‌ێ گوزه‌رانی ڕۆژانه‌ی خۆی دابین بکات، ده‌سته‌یه‌کی که‌میش ده‌توانێ به‌شێکی به‌رینی ئاره‌زووی خۆی تێر بکات. که‌واته‌ کارێکی ژیرانه‌ نییه‌ چاوه‌ڕێی خه‌باتی ئه‌و ده‌سته‌ دارایه‌ بین بۆ ڕێکخستنه‌وه‌ و دابه‌شینه‌وه‌ی ده‌رامه‌د به‌ جۆرێکی وه‌ها، له‌ ئاستێکی جیهانگیردا، ده‌رفه‌ت ساز بکات بۆ هه‌موان به‌ یه‌کسانی به‌رژه‌وه‌ندی خۆیان دابین بکه‌ن. خه‌ڵکیش ده‌بێ بکه‌ونه‌ خۆیان، بۆ نموونه‌ له‌ ڕێ کار کردن له‌ سازمانه‌ دێمۆکراته‌کانی خۆیاندا.

ئه‌مه‌یان چۆن جێبه‌جێ ده‌بێ؟ ته‌نانه‌ت ئه‌م جۆره‌ خه‌باته‌ بۆ کاری «مافپه‌روه‌رانه» گرفتی هه‌یه‌: مرۆڤ چۆن ده‌توانێ ده‌رفه‌تی «ئه‌وان» به‌هێز بکات بێ ئه‌وه‌ی خۆی بکاته‌ گه‌وره‌ و چاودێریان؟ مرۆڤ بۆ زاڵبوون به‌سه‌ر به‌ره‌نگاریی وه‌هادا، ده‌بێ ئه‌م خاڵانه‌ی لێی ڕوون بێ:

– شێوازه‌ جیاوازه‌کانی فه‌رمانڕه‌وایی چین،
– هه‌لومه‌رجی گونجاو بۆ هه‌ڵبژاردنی شێوازی دێمۆکراسی کامه‌یه‌‌،
– ئه‌وجا چی بکه‌ین باشه‌ بۆ گه‌یشتن به‌و هه‌لومه‌رجه‌.

[1] Johan Galtung, Human rights in a new key, Polity Press, 1994

[2] – بڕوانه‌ سایتی Raoul Wallenberg Institute

http://www.rwi.lu.se/tm/ThemeMaps.html

Share:Email this to someoneShare on FacebookShare on Google+Tweet about this on TwitterShare on LinkedInPrint this page
Posted in دێمۆکراسی و مافی مرۆڤ, پاشخان

جیهانگیر، ناوچه‌گیر یان نێوانده‌وڵه‌تی؟

هه‌تا دێ دۆزی وه‌ها زیاد ده‌بێ که‌ جیهانگیرین و ناکرێ له‌ ئاستێکی میللیدا چاره‌ بکرێن، بۆ نموونه‌ کێشه‌ «تاوی ڕوه‌کخانه» Greenhouse Effect (زیادبوونی گه‌رما له‌ ئه‌نجامی زیادبوونی دایۆکسیدی کاربۆن). کامه‌ په‌یوه‌ستی نێوده‌وڵه‌تی International ده‌توانێ کێشه‌ی وه‌ها سنووربه‌زێن چاره‌ بکات؟ لێره‌دا:

• به‌ یارمه‌تیی «شێوازه‌کانی فه‌رمانڕه‌وایی» (بڕوانه‌  «ئه‌لفوبێی دێمۆکراسی») ده‌که‌وینه‌ په‌یجۆری چه‌ند سازمانێکی نێوانده‌وڵه‌تی Intergovernmental و هه‌روه‌ها جیهانیگیری ئه‌م بوارانه‌.

• وه‌ڵاتانی یه‌کێتیی ئه‌ورووپا European Union – EU ده‌که‌ینه‌ نموونه‌یه‌ک بۆ فه‌رمانڕه‌وایی تێکه‌ڵ – بڕیار هه‌یه‌ له‌ ئاستی میللیدا ده‌درێ، هه‌یشه‌ داده‌گیرێ بۆ ئاستی ناوچه‌یی.

• ده‌که‌وینه‌ په‌یجۆری چه‌ند سازمانێکی جیهانگیریی له‌ خێزانی UN بۆ ئه‌وه‌ی بزانین تا چ ڕاده‌یه‌ک مه‌رجه‌کانی دێمۆکراسییان تێدایه‌.

فه‌رمانڕه‌واییه‌کی کۆبه‌ند له‌سه‌ر ئاستێکی جیهانگیردا

جیهانگیریی خۆشڕه‌و جێده‌ستی له‌ هه‌موو جێیه‌ک دیاره‌. که‌سێک دێسه‌مبه‌ری 2007 وشه‌ی global ی له‌ «گوگل google» دابا، 79 ملیۆن «ئه‌نجام» ی ده‌هێنا. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا، شیرازه‌ی کارای ئه‌م سه‌رده‌مه‌ هێشتا هه‌ر سیسته‌مێکی نێوده‌وڵه‌تیه‌، تێیدا ده‌وڵه‌تانی که‌موزۆر سه‌ربه‌خۆ هه‌وڵ ده‌ده‌ن دۆزی هاوکۆی خۆیان به‌ شێوازێکی دیپلۆماسی له‌ ڕێی بێنه‌وبه‌ره‌ی ئازاده‌وه‌ چاره‌سه‌ر بکه‌ن. ئه‌م سیسته‌مه‌ سیاسییه‌ چه‌ند سه‌د ساڵێکه‌ ده‌وڵه‌تانی زه‌نگین و به‌هێزی باکوور و ڕۆژاوا تێیدا سه‌رده‌ستن. له‌ سه‌ده‌ی بیسته‌مدا، دوو جار شکه‌ستیان هێنا له‌ چاره‌ کردنی ململانێی نێوخۆیان و جیهانیان په‌لکێشی جه‌نگ کرد. پڕۆسه‌یه‌کی ڕه‌وا و پێشکاتی کۆبه‌ند له‌ ئاراد نه‌بوو بۆ چاره‌سه‌ر کردنی هه‌ر ناکۆکییه‌کی بێته‌ ڕێ.

ده‌مه‌و کۆتای جه‌نگی دوه‌می جیهانی، ده‌وڵه‌تانی براوه‌ ده‌ستپێشخه‌رییان کرد بۆ دامه‌زراندنی:

• «بانکی جیهانی» World Bank – International Bank for Reconstruction and Development (IBRD)

• «فه‌ندی جیهانیی پاره‌کاری» International Monetary Fund (IMF)

• «ده‌وڵه‌تانی یه‌کگرتوو» (نه‌ته‌وه‌ یه‌کگرتووه‌کان) United Nations (UN)

Read more ›

Share:Email this to someoneShare on FacebookShare on Google+Tweet about this on TwitterShare on LinkedInPrint this page
Posted in na , ئاستی نێوده‌وڵه‌تی, پاشخان

دێمۆکراسی و کۆمه‌ڵگه‌ی مه‌ده‌نی

زۆر لایه‌ن – یه‌ک له‌وان فه‌رمانگه‌ی هاریکاریی سوێدی SIDA – پێی وایه‌ کۆمه‌ڵگه‌یه‌کی مه‌ده‌نی به‌هێز به‌شێکی گرینگه‌ له‌ فراژووتن (گه‌شه‌ کردن) ێکی دێمۆکراتانه‌ی جڤات.[1] له‌م مۆدێله‌دا جڤات ده‌که‌ین به‌ چوار بواره‌وه‌‌، یه‌کیان کۆمه‌ڵگه‌ی مه‌ده‌نییه‌ و به‌ سێ به‌ڵگه‌ سه‌نگی دێمۆکراتانه‌ی ئه‌و بواره‌ پێشان ده‌ده‌ین:

– بواری سیڤیل سه‌کۆیه‌که‌ بۆ سازمانگه‌ریی سه‌ربه‌خۆ
– بواری سیڤیل – سه‌کۆیه‌کی متمانه‌سازه‌‌
– بواری سیڤیل – سه‌کۆیه‌که‌ بۆ پڕۆسه‌ی دێمۆکراتانه‌

 

بۆمان ڕوون ده‌بیته‌وه‌ که‌ گرینگترین کۆمه‌کی بواری مه‌ده‌نی بۆ فراژووتنی جڤاکی بریتییه‌ له‌ هاندانی هه‌ڵوێستێکی سیڤیل (مه‌ده‌نی) له‌ ده‌سه‌ڵات و به‌رپرسایه‌تی.

 

[1] – بڕوانه‌: Sidas stöd till det civila samhället, Edita 2007

بواری سیڤیل – سه‌کۆیه‌که‌ بۆ سازمانگه‌ریی سه‌ربه‌خۆ
هه‌ر گرووپێکی جڤاکی به‌ پێی کارکردی خۆی – هه‌ر له‌ سازمانی جێگیره‌وه‌ هه‌تا تۆڕی به‌ربڵاو – له‌ یه‌ک له‌م چوار بواره‌ی جڤاتیدا جێ ده‌کرێته‌وه‌:

CivilSamhlle_1

– ده‌سه‌ڵات ئه‌رکی ئه‌وه‌یه‌ بڕیاری سیاسی جێبه‌جێ بکات و خزمه‌تگوزاریی فه‌رمیی به‌ڕێوه‌ ده‌بات
– بازاڕ کاڵا و خزمه‌تگوزاری بۆ بواره‌کانی دیکه‌ دابین ده‌کات
– خێزان یه‌که‌ی بنه‌ڕه‌تییه‌ بۆ زیادبوون و به‌رهه‌مبه‌ری
– سازمان و تۆڕی کۆمه‌ڵگه‌ی مه‌ده‌نی کار بۆ ئامانجی تایبه‌تیی خۆیان ده‌که‌ن و به‌ شێوه‌یه‌کی فه‌رمی جودان له‌ سازمان و تۆڕی بواره‌کانی دیکه‌ی جڤات. سه‌ربه‌خۆن، وابه‌سته‌ نین.

به‌ کرده‌وه‌، له‌ گوزه‌رانی ڕۆژانه‌دا سنووری نێوان ئه‌و بوارانه‌ بزۆزه‌. بۆ نموونه‌ »وه‌شان» (انتشارات / دار النشر) هه‌یه‌ کۆمپانیایه‌ و سه‌رجه‌م پشکه‌کانی ماڵی کۆمه‌ڵه‌یه‌کی دڵخوازه‌. گه‌ر هه‌وڵ بده‌ین له‌ «چه‌رخی جڤات» دا جێی بکه‌ینه‌وه‌ ئه‌وا کۆمپانیاکه‌ ده‌که‌وێته‌ بواری «کۆمپانیا و بازاڕ» ه‌وه‌ و کۆمه‌ڵه‌ دڵخوازه‌که‌ش له‌ بواری «سیڤیل» (کۆمه‌ڵگه‌ی مه‌ده‌نی) ـدا جێ ده‌گرێ. ئه‌وه‌ی له‌م بواره‌دا ڕوو ده‌دات به‌رهه‌می بڕیاری بوارێکی دیکه‌یه‌.

ئه‌دی پارتی سیاسی له‌ کوێ جێی ده‌بێته‌وه‌؟ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی سازمانێکی خاوه‌ن ئه‌ندامانه‌، له‌ هه‌ڵبژاردندا ناوزه‌دی هه‌یه‌ و کار بۆ دۆزی تایبه‌ت ده‌کات ئه‌وا به‌شێکه‌ له‌ بواری سیڤیل. گه‌ر هه‌ڵبژاردنی برده‌وه‌ و ده‌سه‌ڵاتی گرته‌ ده‌ست، وه‌زاره‌ت و فه‌رمانگه‌ی به‌ ئه‌ندامانی خۆی پڕ کرده‌وه‌ ئه‌وا ده‌بێته‌ به‌شێک له‌ بواری ده‌سه‌ڵات.

هه‌ر ئه‌م سنوورکێشانه‌یه‌ ده‌بێته‌ هه‌م دۆز و هه‌م ڕاڤه‌کاری ئه‌و خاڵه‌ی زۆر که‌س پێی وایه‌ کۆمه‌ڵگه‌ی مه‌ده‌نی‌: سازمانی بێلایه‌نه‌ و چاودێری ده‌سه‌ڵات ده‌کات.

مێژوو پێشانی ده‌دا که‌ خه‌بات له‌ پێناو دروست کردنی سازمانی سه‌ربه‌خۆدا ده‌بێته‌ مۆتۆر له‌ پڕۆسه‌ی گه‌شه‌ کردنی ده‌سه‌ڵاتێکی FD. بۆ نموونه‌ بزاڤی میللیی سه‌ربه‌خۆی سوێد له‌ ده‌مه‌و کۆتای سه‌ده‌ی نۆزده‌یه‌مدا و سازمانی «سۆڵیداریتی» ی پۆڵۆنیا له‌ هه‌فتاکان و هه‌شتاکانی سه‌ده‌ی بیسته‌مدا. گه‌شه‌ کردنی کۆمه‌ڵگه‌یه‌کی مه‌ده‌نی به‌م مه‌به‌سته‌ له‌ زۆر وه‌ڵاتدا بوه‌ هانده‌ر ڕوه‌و ده‌سه‌ڵاتێکی FD له‌ سه‌ر ئاستی میللی.

چۆن ده‌توانین له‌ به‌شه‌کانی دیکه‌ی جیهان، زه‌مینه‌ بۆ فراژووتنی له‌و بابه‌ته‌ خۆش بکه‌ین؟ ئه‌مه‌ پرسێکه‌ چه‌ندین فه‌رمانگه‌ و سازمانی کۆمه‌کبه‌خش پێوه‌ی خه‌ریکن. گرێیه‌کیش ڕه‌پێش ده‌خات: چۆن ده‌کرێ ده‌سه‌ڵات پشتیوانی له‌ سازمانی بێلایه‌ن بکات بێ ئه‌وه‌ی «وابه‌سته‌بوونی ده‌سه‌ڵات» په‌یدا ببێ. گه‌ر ئه‌م دۆزه‌ به‌ جیددی بگرین ئه‌وا یه‌که‌م هه‌نگاوی چاره‌سه‌ری ده‌دۆزینه‌وه‌.

بواری سیڤیل – سه‌کۆیه‌کی متمانه‌سازه‌

تۆژینه‌وه‌ی ئه‌زموونه‌کی Robert D. Putnam بوونه‌ ده‌ستپێکی ڕوانگه‌یه‌ک، بواری سیڤیل به‌ سه‌کۆیه‌کی متمانه‌ساز دابنێ.[1] مه‌به‌ستیش ئه‌وه‌یه‌ مرۆڤ که‌ هه‌ڵسوکه‌وتیان له‌گه‌ڵ یه‌ک بوو، جۆره‌ په‌یوه‌ندییه‌ک له‌ نێواندا ساز ده‌بێ، متمانه‌ و هاوده‌نگی، واته‌ «سه‌رمایه‌ی جڤاکی» لێ ده‌زێ. گه‌ر مرۆڤ بڕوای هه‌بێ به‌وه‌ی که‌سانی دیکه‌ ئاماده‌ی هاریکارین، مه‌یلی هاریکاری لای خۆیشی گه‌رمتر ده‌بێ. ئه‌م «سه‌رمایه‌ جڤاکی» یه‌ زه‌مینه‌ی دێمۆکراسی خۆش ده‌کات و ده‌شێ بخرێته‌ فراژووتنی ئابوورییه‌وه‌.

پێچه‌وانه‌که‌ی: زۆربه‌ی سازمانه‌کانی بواری کۆمه‌ڵگه‌ی مه‌ده‌نی به‌شێکی زۆری ئه‌ندامه‌کانی خۆیان له‌ ده‌ست ده‌ده‌ن. بۆ نموونه‌ ئه‌وه‌ی له‌ وه‌ڵاتانی زه‌نگینی ده‌مه‌و کۆتای سه‌ده‌ی بیسته‌م – به‌ تایبه‌تی USA – ڕووی دا و بوه‌ ماکی زیادبوونی هه‌ستی نیگه‌رانی، که‌نارگیری و گومانکاری له‌ ده‌وروبه‌ر. «سه‌رمایه‌ی جڤاکی» که‌م ده‌بێته‌وه‌.

چه‌ند پرسیارێک

تۆژینه‌وه‌ و ئه‌نجامگیرییه‌کانی Putnam له‌ زۆر وه‌ڵات کاری کرده‌ سه‌ر ستراتیژی فراژووتنیان. هاوکات گفتوگۆ گه‌رمه‌ بۆ دۆزینه‌وه‌ی په‌یوه‌ندیی نێوان دێمۆکراسیی کارا و کۆمه‌ڵگه‌یه‌کی مه‌ده‌نیی به‌هێز. دوو نموونه‌:

– ڕووکاری ئه‌و په‌یوه‌ندییه‌ کوێیه‌؟ بۆ نموونه‌ سوێدی، به‌راورد به‌ ئاستی جیهانی، متمانه‌یه‌کی به‌رزیان هه‌یه‌ به‌ فه‌رمانگه‌ی ده‌سه‌ڵاتی خۆیان به‌ڵام متمانه‌یان به‌ نوێنه‌رسالاری زۆر نزمتره‌. که‌واته‌ »فه‌رمانڕه‌وایی» هۆکارێکی زۆر گرینگه‌. گه‌ر تاڕاده‌یه‌ک به‌ باشی هه‌ڵسووڕێن و ده‌ستووربه‌ند بن، ڕێ بۆ گه‌شه‌ندی «سه‌رمایه‌ی جڤاکی» خۆش ده‌بێ.[2]

– سازمان هه‌یه‌ – بۆ نموونه‌ Hell’s Angels- «سه‌رمایه‌ی جڤاکی» ده‌ڕمێنێ. ئایه‌ ئه‌مانه‌ش به‌شێکن له‌ کۆمه‌ڵگه‌ی مه‌ده‌نی؟ ئه‌رێ، چونکه‌ تاڕاده‌یه‌ک وابه‌سته‌ی بواری دیکه‌ی جڤات نین. ڕاسته‌ به‌ ئاشکرا سه‌رۆکفه‌رمانه‌، سه‌رۆکی به‌هێزی هه‌یه‌ زاڵه‌ به‌سه‌ر ئه‌ندامانی ژێره‌وه‌دا. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا Hell’s Angels سازمانی سه‌ربه‌خۆن و کار ده‌که‌ن بۆ هاندانی شێوه‌ گوزه‌رانێکی تایبه‌ت و بۆته‌ ڕێنوێنێک بۆ چه‌ندین گرووپی دیکه‌ی که‌موزۆر تێکده‌ر. له‌ گرووپی وه‌هادا «هۆگری» (وه‌لاء) ی به‌هێز ڕه‌پێش ده‌خرێ. به‌ڵام سه‌رمایه‌ی تێکبه‌سته‌ی وه‌ها ده‌بێته‌ مایه‌ی ترس و دڵه‌ڕاوکێ بۆ ده‌وروبه‌ر. ئه‌م دیارده‌یه‌ش ده‌بێته‌ هۆی داڕووخانی سه‌رمایه‌ی تێکبه‌سته‌ی نێوان گرووپ و چینی جیاوازی جڤات و بنه‌مایه‌که‌ بۆ هاوژینی ئاشته‌وا و هه‌ڵ کردنی مرۆڤی خاوه‌ن دیدی جیاواز.ئه‌م نموونه‌ دژه‌، پرسێکی سه‌ربه‌ ڕێبازی کار ڕه‌پێش ده‌خات: ئایه‌ مه‌رج نییه‌ سازمانی نێو کۆمه‌ڵگه‌ی مه‌ده‌نی به‌ پێوه‌ری «چه‌رخی دێمۆکراسی» فه‌ریکه‌ دێمۆکرات بن بۆ ئه‌وه‌ی سوودێکیان بۆ پێشخستنی ڕه‌وتی دێمۆکراسی هه‌بێت له‌ جڤاتدا و به‌وه‌ش مافی هاریکارییان هه‌بێ؟ یان هه‌ر ئه‌وه‌نده‌ی خه‌ریکی تاوان و توندوتیژی نه‌بن، باشه‌؟

[1]– Robert D. Putnam,

Making democracy work: Civic traditions in modern Italy (1993)

Bowling Alone: The Collapse and Revival of American Community (2000)

به‌ سوێدی

Den fungerande demokratin, SNS 1996

Den ensamme bowlaren, SNS 2001

 

[2] – Bo Rothstein, Sociala fällor och tillitens problem, SNS 2003

 

بواری سیڤیل – سه‌کۆیه‌که‌ بۆ پڕۆسه‌ی دێمۆکراتانه‌

ده‌سه‌ڵاتی بڕیاردان له‌ فه‌رمانگه‌ و کۆمپانیادا به‌گشتی سنوورداره‌ بۆ ده‌سته‌یه‌کی که‌مژماری ڕێبه‌رایه‌تی. ئه‌مانه‌ یه‌که‌ی کارگێڕی و ڕوو له‌ ئه‌نجامن، به‌های وه‌ک چوستی و کارزانی له‌ لایان بنه‌ماسازه‌. هه‌رچی خێزانه‌، ئه‌وا دایک و باوک تێیدا گه‌وره‌ی منداڵانن – هه‌م له‌ ڕووی قانوونی و هه‌م گوزه‌رانی ڕۆژانه‌وه‌. له‌به‌ر ئه‌وه‌یه‌ پڕۆسه‌ی بڕیاردان له‌م دوو بواره‌ی جڤاتدا ڕێبازێکی دێمۆکراتانه‌ی نییه‌. به‌ڵام له‌ بواری سیڤیلدا، خه‌ڵک دڵخوازانه‌ کۆ ده‌بنه‌وه‌ ڕوه‌و ئامانجێکی تایبه‌ت به‌ خۆیان. گه‌ر مرۆڤ له‌م بواره‌دا به‌رانبه‌ره‌که‌ی خۆی به‌ که‌سێکی هاوشان و سه‌ربه‌خۆ بزانێ، ئه‌وا «ئازاد» یش ده‌بێ له‌ هه‌ڵبژاردنی ڕێگه‌یه‌کی دێمۆکراتانه‌ بۆ فه‌رمانی سازمانه‌که‌ی خۆی.

ئه‌رێ، ئازادن به‌ڵام ناچار نین. ئه‌مه‌ش پرسێکی هه‌تا ئێستا کراوه‌یه‌: پڕۆسه‌ی «فه‌ریکه‌ دێمۆکرات» چه‌ند بره‌وی هه‌یه‌ له‌ بواری سیڤیلدا. زۆر جار هاریکاریی ئانارکییانه‌ی تۆڕبه‌ندی ئاسانتر ده‌گاته‌ ئامانج.

پڕۆسه‌ی دێمۆکراتانه‌ – به‌رنامه‌یه‌کی ڕاهێنانه‌ بۆ سنگفره‌وانی
گه‌ر پرسیار له‌ خه‌ڵک بکه‌یت، باشترین خه‌سڵه‌تی دێمۆکراسی چییه‌؟ وه‌ڵامه‌که‌ی زۆرجار «به‌شداربوون» ـه‌.[1] پیاده‌ کردنی هه‌ڤبه‌ندییه‌کی وه‌ها به‌ کرده‌وه‌ لایه‌نێکی گرینگه‌ له‌ ڕاهێنانی سنگفره‌وانیدا که‌ پڕۆسه‌ی دێمۆکراسی گیرۆده‌یه‌تی.

زۆر که‌س له‌وانه‌ی چالاکانه‌ کار له‌ کۆمه‌ڵه‌دا ده‌که‌ن، زۆر جار ناچاری سازش ده‌بن، خاڵی گرینگ لێره‌ فه‌رامۆش بکه‌ن و مرۆڤی ناجۆر له‌ولا په‌سه‌ند بکه‌ن. چه‌ندین جار ڕووی داوه‌ ڕه‌نجێکی زۆر به‌با ده‌چێ و هاوده‌نگی چی نابێ. ئه‌وجا ناچاری ده‌نگدان ده‌بین – سه‌رباری ڕه‌نج، ده‌نگیش ناهێنین!

له‌ تۆڕدا که‌ بڕیاری کۆبه‌ند نییه‌، مرۆڤ ناچاری ئه‌و هه‌موو ماندووبوون و هه‌راسانییه‌ نابێ. له‌ کۆمه‌ڵه‌شدا ده‌کرێ مرۆڤ خۆی لادا له‌و کۆسپانه‌ گه‌ر مه‌رجه‌کانی دێمۆکراسی کاڵ بکاته‌وه‌ و ڕێ بدات ڕێبه‌رێکی به‌هێز بڕیار بدات کامه‌ به‌رژه‌وه‌ند پێشه‌می ده‌بێ. له‌ هه‌ردوو باردا مرۆڤ ئه‌و به‌ره‌نگارییه‌ی له‌ ده‌ست ده‌چێ که‌ پڕۆسه‌ی دێمۆکراسی له‌ به‌شداربوانی داوا ده‌کات: فێر بین دڵاسووده‌ بین به‌وه‌ی جار هه‌یه‌ هه‌ڵوێستی که‌سانی دیکه‌ دژه‌.

ئه‌ندامه‌تیی ئاواڵه‌
ڕووکارێکی دیکه‌ی خزم به‌ خاڵه‌که‌ی سه‌ره‌وه‌ بۆ کۆمه‌ڵگه‌ی مه‌ده‌نی وه‌ک سه‌کۆیه‌کی دێمۆکراسی بریتییه‌ له‌ ئه‌ندامه‌تیی کراوه‌. سازمانێکی داخراو – که‌ ئه‌ندامی تازه‌ به‌ مه‌رجی خۆی وه‌رده‌گرێت یان هاوکاری نوێ به‌ پێوه‌ری کارزانی – به‌ جۆرێک هه‌ڵاوێرکاره‌. سازمانی کراوه‌ هه‌موو ئه‌ندامێک وه‌رده‌گری که‌ هاوئامانج بێ و گه‌ر به‌رژه‌وه‌ندی هه‌موو ئه‌ندامێکی به‌ شێوه‌یه‌کی یه‌کسان ڕه‌چاو بگرێ، ئه‌وجا ئه‌وپه‌ڕی هه‌مه‌گیره‌. هه‌موو که‌سێک بۆی هه‌یه‌ ببێته‌ ئه‌ندام و خۆی سنووری ئه‌رکی خۆی دیاری بکات: مرۆڤ ده‌رفه‌تی هه‌یه‌ ببێته‌ ئه‌ندامێکی چالاک و ده‌رفه‌تیشی هه‌یه‌ ڕێ بدات نوێنه‌رایه‌تیی بکرێت له‌ ئه‌نجومه‌نێکی هه‌ڵبژارده‌دا. پێکهاته‌ و ڕێبازی ئه‌م ئه‌نجومه‌نه‌ش به‌رتاوی ئه‌ندامانه‌ که‌ له‌ جڤینی ساڵانه‌دا وه‌ک ئه‌ندامی ته‌واو هاوبایه‌خ ده‌نگیان هه‌یه‌.

ئه‌م ڕووکاری «نوێنه‌رایه‌تی» یه‌ زۆر جار له‌بیر ده‌کرێ، به‌ڵام هه‌ر ئه‌مه‌یه‌ ڕه‌وایه‌تی ده‌داته‌ سازمانه‌که‌ ببێته‌ گوته‌بیژی به‌رژه‌وه‌ندێکی تایبه‌ت له‌ جڤاتدا – گه‌وره‌ بێ یان بچووک، به‌سته‌گیی هه‌یه‌ به‌ ژماره‌ی ئه‌ندامانه‌وه‌.

ئه‌مه‌ ده‌نگوباسێکی باش نه‌بوو بۆ که‌سێک چالاکانه‌ خه‌ریکی تۆڕبه‌ندی ئازادانه‌یه‌ و به‌ ئاسانی دڵگه‌رمیی خۆی له‌ به‌رژه‌وه‌ندیی جڤاتدا ده‌ناسێنێ. مرۆڤی وه‌ها جگه‌ له‌ خۆی نوێنه‌رایه‌تیی کێ ده‌کات؟ زۆر چاک ده‌شێ مه‌به‌ستیان به‌رز بێ و شایانی هه‌موو پشتیوانییه‌ک بن، به‌ڵام نه‌ک له‌سه‌ر بنه‌مای «دێمۆکراتانه».

گه‌ر پرنسیپی «ئه‌ندامه‌تیی ئاواڵه» به‌ جیددی بگیرێ، کاریگه‌ریی ده‌بێ له‌سه‌ر جۆری ئه‌و سازمانگه‌له‌ی نێو بواری سیڤیل که‌ فه‌رمانگه‌ی ده‌وڵه‌تی ده‌توانێ هاریکار و پشتیوانی بێ. گرفتیش بۆ سازمانی کۆمه‌کبه‌خشی پیشه‌وه‌ر ساز ده‌کات: بۆ نموونه‌، «مه‌کۆک» ی هاریکاری، که‌ خۆی په‌یوه‌ستێکی ئاواڵه‌ نییه‌، داوای کراوه‌یی له‌ سازمانێک بکات پێویستی به‌ کۆمه‌که‌؟

 

هاوزێده‌تی و ده‌سه‌ڵات

په‌یوه‌ستێکی مه‌به‌ستی بێ، دێمۆکراتانه‌ کار بکات، که‌ دێته‌ سه‌ر ئه‌وه‌ی شیرازه‌ی خۆی داڕێژێ، به‌ کرده‌وه‌ په‌یمانێکی ناوتۆژ Implicit ده‌به‌ستێ تێیدا ده‌ڵێ: ساختاری جێکه‌وتووی ده‌سه‌ڵات – بنه‌مای پاره‌ بێ یان زایه‌ند، ئاستی خوێندن بێ یان چین، یا هه‌ر ده‌رامه‌دێکی دیکه‌ – بۆی نییه‌ ده‌ست بخاته‌ ئه‌و بڕیاره‌ی گه‌لده‌ست ده‌درێت. له‌ بنه‌ڕه‌تیشدا هه‌ر ئه‌مه‌یه‌ نۆڕمی «ڕه‌چاو گرتنی یه‌کسان» و «ڕێسای سه‌رفه‌رازیی که‌سه‌کی» وێکڕا مه‌به‌ستیانه‌.

ئه‌مه‌ هه‌ڵوێستێکی ڕادیکالانه‌یه‌ به‌ڵام ڕێک به‌وه‌ نابێته‌ هه‌ڵوێستێکی ئوتۆپیانه‌ (خه‌یاڵبازانه‌). هه‌ر نه‌بێ له‌ ئاستی سازماندا، مێتودی ساکار هه‌یه‌ بۆ چاره‌ کردنی که‌ماسیی قۆناخه‌ جیاوازه‌کانی پڕۆسه‌که‌. به‌ڵام مشتومڕیان له‌سه‌ره‌. هه‌نگاوی وه‌ها هه‌میشه‌ دابه‌ش کردنه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاتی به‌ده‌مه‌وه‌یه‌: ئه‌ندام هه‌یه‌ ده‌سه‌ڵاتی که‌متر ده‌بێ له‌وه‌ی زووتر هه‌یبوه‌، هه‌یشه‌ ده‌سه‌ڵاتی زیاد ده‌کات. ڕاستییش هه‌ر ئه‌وه‌یه‌: پڕۆسه‌ی دێمۆکراسی گه‌مه‌یه‌که‌ تێیدا بیرۆکه‌ی خاوه‌نبه‌ده‌ر Egalitarian (ئه‌وه‌ی خاوه‌نی تایبه‌تی نییه‌، بۆ هه‌موانه‌، وه‌ک هه‌وا…) ی هه‌یه‌ و هه‌ر نه‌بێ له‌ بواری سیڤیلدا هیچ کۆسپێک نییه‌ ڕێ له‌و گه‌مه‌یه‌ بگرێ.

سازمانی سه‌ربه‌خۆی خاوه‌ن ئه‌ندامه‌تیی ئاواڵه‌ و هاوبایه‌خ ده‌رفه‌ت ده‌داته‌ خه‌ڵک هه‌م ده‌سه‌ڵات پیاده‌ بکه‌ن و هه‌م – له‌ دۆزی تایبه‌تدا – له‌ نێو خۆدا به‌ش بکه‌ن. ئه‌م ئه‌زموونه‌ مه‌ده‌نییه‌ گرینگترین به‌رهه‌می به‌ره‌ی سیڤیله‌ بۆ پڕۆسه‌ی فراژووتنێکی دێمۆکراتانه‌ی جڤات. ته‌نانه‌ت له‌ ئاستی میللی و نێوده‌وڵه‌تیدا، ڕوانگه‌یه‌کی سیڤیلانه‌ بۆ چاره‌سه‌ری دۆزی هه‌مه‌جۆر.

[1] – بڕوانه‌ پێشه‌کیی ئه‌م کتێبه‌.

Share:Email this to someoneShare on FacebookShare on Google+Tweet about this on TwitterShare on LinkedInPrint this page
Posted in پاشخان

FD ده‌وڵه‌تی فه‌ریکه‌ دێمۆکرات

زۆر جار له‌ باس وه‌ڵاتی دێمۆکراتدا، ئاماژه‌ ده‌کرێ به‌ هه‌ڵبژاردنی ئازاد، ئازادیی ده‌ربڕین و مافی دیکه‌ی بنجی، گه‌رچی ته‌نانه‌ت ئه‌و وه‌ڵاتانه‌ش زۆریان ماوه‌ بگه‌نه‌ ئه‌و ئاسته‌ نموونه‌یه‌ی مۆدێلی «ئه‌لفوبێی دێمۆکراسی» داوای ده‌کات. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا، ئه‌مانه‌ ده‌وڵه‌تانێکن له‌ سیسته‌می مه‌زنی نوێنه‌رسالاریدا کۆسپێکی گرینگیان تێپه‌ڕاندوه‌ و شایانی ئه‌وه‌ن نازناوی ده‌وڵه‌تی «فه‌ریکه‌ دێمۆکرات FD» Fairly Democratic (FD) Country یان بدرێتێ. ئێمه‌ لێره‌دا په‌یجۆری (تحقیق) ده‌که‌ین ده‌رباره‌ی ڕاده‌ی گونجانی ئه‌م دیده‌ مافخوازه‌ باوه‌ له‌گه‌ڵ مۆدێلی «ئه‌لفوبێی دێمۆکراسی» دا. لێره‌دا:

– بیرۆکه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌کانی دێمۆکراسی له‌ مۆدێلی «ئه‌لفوبێی دێمۆکراسی» دا به‌راورد ده‌که‌ین به‌ نیشانه‌ باوه‌کانی ده‌وڵه‌تی FD
– ده‌گه‌ڕێین بزانین کامه‌ بنگه‌ی سیاسی پێویسته‌ بۆ ئه‌وه‌ی نیشانه‌کان دروست ده‌رچن. ئه‌مانه‌ خه‌سڵه‌تگه‌لێکن له‌سه‌ر بنه‌مای مافی سیڤیل (مه‌ده‌نی Civil-rights) و سیاسیانه‌ دامه‌زراون و ئه‌مانه‌ش له‌ «مافنامه‌ی UN» دا چه‌سپیون.
– بنگه‌کانی FD له‌ ده‌وری «چه‌رخی دێمۆکراسی» جێگیر ده‌که‌ین و په‌یوه‌ندییان له‌گه‌ڵ پێوانه‌کانی دێمۆکراسیی نێو مۆدێلی «ئه‌لفوبێی دێمۆکراسی» دا پێشان ده‌ده‌ین. گه‌ر ئه‌و مه‌رجانه‌ پێوه‌ر بن، ئه‌و ده‌وڵه‌تانه‌ ته‌نها «فه‌ریکه» دێمۆکرات ده‌رده‌چن
– چ جۆره‌ »بێنه‌وبه‌ره‌ی سیاسی» پێویسته‌ بۆ ئه‌وه‌ی په‌ڕینه‌وه‌ بۆ فه‌رمانڕه‌وایی FD باشتر بێ؟ بنگه‌ی FD جودا بکه‌وه‌ له‌ مافی بنگه‌داری دیکه‌ی وه‌ها که‌ وه‌ڵات ده‌که‌نه‌ ده‌وڵه‌تی ده‌ستووربه‌ند.

مۆدێلی «ئه‌لفوبێی دێمۆکراسی» په‌یوه‌ستێک پێشان ده‌دات، تێیدا هیچ که‌سێک ده‌سه‌ڵاتی زیادتری نییه‌ له‌ که‌سێکی دیکه‌ بۆ بڕیاردانی کاروباری هاوکۆ. بارودۆخی وه‌ها له‌وانه‌یه‌ له‌ ده‌سته‌ی کاری بچووکدا ساز بێ به‌ڵام ده‌وڵه‌ت نییه‌ له‌ دونیادا بگاته‌ ئه‌م ئاسته‌ نموونه‌یه‌. بنگه‌ی سیاسی له‌ زۆربه‌ی وه‌ڵاتان زاده‌ی خه‌باتێکی سیاسییه‌، بارودۆخی ده‌سه‌ڵاتی ئه‌مڕۆ ڕه‌نگدانه‌وه‌ی مێژوویه‌کی دوورودرێژ و زۆر جار خوێنینه‌. له‌به‌ر ئه‌وه‌یه‌ چ په‌یوه‌ندییه‌ک ساز نابێ له‌ نێوان سیاسه‌تی میللی له‌ لایه‌ک و به‌ها بنه‌ڕه‌تییه‌کانی دێمۆکراسیی وه‌ک «ڕه‌چاو گرتنی یه‌کسان» و «ڕێسای سه‌رفه‌رازیی که‌سه‌کی» له‌ لایه‌کی دیکه‌.

له‌وه‌ش بترازێ، ئایه‌ له‌ ڕاستیدا ده‌کرێ دوو وه‌ڵات به‌راورد بکرێن گه‌ر هه‌لومه‌رجی خاوه‌نه‌تی، شیرازه‌ی دادپه‌روه‌ری، سیسته‌می هه‌ڵبژاردن و بنگه‌ی سیاسییان جودا بێ؟

ئه‌رێ! پرسیاری بنه‌ڕه‌تی ئه‌مه‌یه‌: ئایه‌ ئاپۆری هاوزێدان – بێ ئه‌وه‌ی ناچار بن په‌نا بۆ توندوتیژی به‌رن – ده‌سه‌ڵاتیان هه‌یه‌ سه‌رۆکی سیاسیی خۆیان بگۆڕن گه‌ر لێی ناڕازی بوون؟ زۆر جار که‌ وه‌ڵاتێک به‌ دێمۆکرات داده‌نرێ و یه‌کێکی دیکه‌ نا، ڕێک ئه‌م کۆسپه‌یه‌ ده‌بێته‌ پێوه‌ر. به‌هاری 2011 شه‌پۆلێک ڕێپێوانی ئاشتیخوازانه‌ باکووری ئافریقا و ڕۆژهه‌ڵاتی ناڤینی گرته‌وه‌ بۆ په‌ڕێنه‌وه‌ له‌م کۆسپه‌. له‌ لیبیا و سووریا به‌رهه‌ڵستکاری به‌ توندوتیژییه‌ری به‌رفره‌وان وه‌ڵام درایه‌وه‌. به‌ڵام ئه‌م به‌رده‌ گلۆر بۆته‌وه‌ و دێمۆکراتخوازیی له‌ وه‌ڵاتانی عاره‌ب به‌رده‌وامه‌..

 

 

به‌ها بنه‌ڕه‌تییه‌کانی «ئه‌لفوبێی دێمۆکراسی» و نیشانه‌ باوه‌کانی ده‌وڵه‌تی FD

په‌یوه‌ستی مه‌زن و نوێنه‌رسالاری

سه‌ره‌تا، له‌ جووته‌ شۆڕشی ئه‌مریکا و فڕانسه‌دا، ده‌مه‌و کۆتای سه‌ده‌ی هه‌ژده‌یه‌م، مرۆڤ هاته‌ سه‌ر خه‌یاڵی پیاده‌ کردنی بیرۆکه‌ی «یه‌کسانی» له‌ بوارێکی به‌رفره‌وانی وه‌ک وه‌ڵاتدا. هه‌ڵبه‌ت نه‌ده‌کرا ملیۆنان مرۆڤ له‌ جێیه‌ک گرد ببنه‌وه‌ و بڕیار له‌ کاروباری هاوکۆی خۆیاندا بده‌ن. به‌ڵام گه‌ر هاوزێدان ماوه‌ماوه‌ ده‌سته‌یه‌ک نوێنه‌ر هه‌ڵبژێرن ئه‌وا ده‌کرا ئه‌م نوێنه‌رانه‌ له‌ جێیه‌کی وه‌ک په‌رله‌مان کۆ ببنه‌وه‌ و هه‌تا هه‌ڵبژاردنی داهاتوو، له‌ جێی میلله‌ت فه‌رمانڕه‌وا بن. هه‌ر زوو سیسته‌می «نوێنه‌رسالاری» بوه‌ بژاره‌یه‌کی دێمۆکراتانه‌ له‌ جیهانێکی پڕ له‌ ده‌سته‌سالاری خۆسه‌پێندا – وێڕای به‌رهه‌ڵستیی فه‌یله‌سووفی سیاسی ڕوسو Jean Jacques Rousseau که‌ پێی وابوو ئه‌م نوێنه‌رانه‌ش هه‌ر ده‌بنه‌ سه‌رته‌ڵ (نوخبه‌) وه‌ک سه‌ته‌ڵانی دیکه‌.

[1]

هاوزێدی یه‌کسان له‌ ڕووی سیاسییه‌وه‌

پێشمه‌رج بریتی بوو له‌وه‌ی زۆرینه‌ی مرۆڤی ڕسکاو له‌ وه‌ڵاتێکدا به‌ هاوزێدی له‌ ڕووی سیاسییه‌وه‌ یه‌کسان دابنرێن و هه‌روه‌ها بنگه‌ هه‌بێت هه‌ڵبژاردنی ئازاد و بێلایه‌ن ده‌سته‌به‌ر بکات. ئه‌مه‌ بووه‌ کڕۆکی ئه‌و خه‌باته‌ی سه‌ده‌ی نۆزده‌یه‌م ڕوه‌و دامه‌زراندنی بنگه‌ی هه‌ڵبژاردنی گشتی و مافی یه‌کسانی ده‌نگدان. سه‌ره‌تا ته‌نها به‌رژه‌وه‌ندی پیاو ڕه‌چاو ده‌گیرا به‌ڵام له‌ ناوه‌ڕاستی سه‌ده‌ی بیسته‌مدا ژنانیش له‌ چه‌ندین وه‌ڵاتی دونیادا له‌ پێناوی یه‌کسانیی سیاسیدا خه‌باتیان به‌رپا کرد. نۆڕمی «ڕه‌چاو گرتنی یه‌کسان» ئه‌وانیشی گرته‌وه‌.

هاوزێدی سه‌رفه‌راز

له‌ ده‌وڵه‌تی FD ده‌بێ هاوزێد ده‌رفه‌تی هه‌بێ هه‌ڵبژاردنی خۆی هه‌بێ. بۆ ئه‌وه‌ی بتوانێ به‌ ئاشکرا دژ به‌ ده‌سه‌ڵاتداری ناپه‌سه‌ند بوه‌ستێ و به‌ شێوازێکی ئاشتییانه‌ له‌ ده‌سه‌ڵات لایان بدات، ده‌بێ ده‌رفه‌ت هه‌بێ هاوزێد به‌ ویستی خۆی «ئازادانه‌ سازمانی خۆی دروست بکات» بۆ به‌رهه‌ڵستی کاریگه‌ر. ده‌بێ ده‌رفه‌تیان هه‌بێ بێ ترسی تۆڵه‌، «ڕای خۆیان ده‌رببڕن» و ده‌ستڕه‌سییان هه‌بێ بۆ «زانیاری له‌ سه‌رچاوه‌ی جیاوازه‌وه».

بنه‌مای ئه‌م خاڵه‌ وابه‌سته‌یه‌ به‌ بیرۆکه‌ی «ڕێسای سه‌رفه‌رازیی که‌سه‌کی»، بڕوایه‌ به‌وه‌ی مرۆڤ توانای هه‌یه‌ سه‌رفه‌رازانه‌ بیر بکاته‌وه‌ و ڕه‌فتار بنوێنێ. مرۆڤ هێنده‌ ڕسکاوه‌ بتوانێ به‌رژه‌وه‌ندی خۆی بناسێ.

 

[1] – بۆ ئاشنابوون به‌ گفتوگۆی ئه‌م سه‌رده‌مه‌ ده‌رباره‌ی خه‌سڵه‌تی سه‌رته‌ڵایه‌تی له‌ سیسته‌می نوێنه‌رسالاریدا بڕوانه‌:

Bernard Manin, Den representativa demokratins principer, SNS 2002

ده‌وڵه‌تی فه‌ریکه‌ دێمۆکرات FD

Nationellniv_1

زۆر جار دێمۆکراسی له‌ ئاستی میللیدا له‌ ڕوانگه‌ی «ماف» ـه‌وه‌ سه‌یر ده‌کرێ. له‌ وه‌ڵاتێکی FD بنگه‌ی کارا هه‌یه‌ – پڕۆسه‌ و میکانیزمی وه‌ها که‌ جێی سه‌لماندنی گشتین – سنوور داده‌نێن بۆ ده‌سه‌ڵاتی فه‌رمانگه‌ی ده‌وڵه‌تی به‌رانبه‌ر هاوزێدان. له‌ وه‌ڵاتی وه‌هادا کۆمه‌ڵێک مافی سیڤیل و سیاسی به‌ کرده‌وه‌ تاکه‌که‌س ده‌پارێزن:

«ڕێبه‌ری هه‌ڵبژارده‌ی میلله‌ت» و هه‌روه‌ها «مافی ناوزه‌د کردنی خۆ له‌ هه‌ڵبژاردندا» سیسته‌می «نوێنه‌رسالاری» دروست ده‌که‌ن
گه‌ر هه‌ڵبژاردن «ئازاد و بێلایه‌ن» بن و هه‌روه‌ها «مافی ده‌نگدان گشتی و یه‌کسان» بێ، ئه‌وا به‌ کرده‌وه‌ زۆربه‌ی مرۆڤی ڕسکاو له‌ ڕووی سیاسییه‌وه‌ هاوزێدی یه‌کسانن.

گه‌ر «ئازادیی ده‌ربڕین» و «ئازادیی کۆمه‌ڵه‌سازی» جێکه‌وتوو بێ و هاوزێدان ده‌ستڕه‌سییان هه‌بێ بۆ سه‌رچاوه‌ی هه‌مه‌ڕه‌نگی زانیاری، ئه‌وسا ده‌توانن به‌ مه‌به‌ستی دابین کردنی ماف، خۆیان ڕێک بخه‌ن بێ ئه‌وه‌ی ترسی ده‌ستدرێژییان هه‌بێ. جگه‌ له‌وه‌ش ده‌رفه‌تیان ده‌بێ ڕێبه‌ری سیاسیی خۆیان لا بده‌ن بێ ئه‌وه‌ی ناچار بن په‌نا بۆ توندوتیژی به‌رن. بۆیان هه‌یه‌ له‌ هه‌ڵبژاردندا – که‌ پێشکات ئه‌نجامه‌که‌ی بڕیار نه‌درابێ – ده‌نگ بده‌ن به‌ ناوزه‌د (کاندید) ی دیکه‌ که‌ خۆیان دیاری ده‌که‌ن.

کاتێک وه‌ڵاتێک به‌ «دێمۆکرات» ناودێر ده‌کرێ، به‌گشتی ئه‌و مه‌رجانه‌ی سه‌ره‌وه‌ن مرۆڤ له‌ خه‌یاڵی گرتوون. به‌ڵام وشه‌که‌ بۆ خۆی «به‌هاگیره» (به‌ها و نرخاندنی لێ بارکراوه‌) و جار هه‌یه‌ چه‌مک و ده‌سته‌واژه‌ی دیکه‌ی بۆ به‌کار ده‌هێنرێ، بۆ نموونه‌ «دێمۆکراسیی لیبه‌ڕاڵ» و «دێمۆکراسیی ڕۆژاوایی». Robert A. Dahl چه‌مکی «پۆلیارکی» Polyarchy(فره‌سالاری – پێچه‌وانه‌ی مۆنارکی Monarchy) ی بۆ داهێناوه‌. ئێمه‌ی کارمان له‌سه‌ر ئه‌م مۆدێلی «ئه‌لفوبێی دێمۆکراسی» ـیه‌ کردوه‌، لامان باشه‌ بڵێین «ده‌وڵه‌تی فه‌ریکه‌ دێمۆکرات» – ده‌وڵه‌تی FD.

 

بنگه‌ی FD، «چه‌رخی دێمۆکراسی» و «پێوانه‌ی دێمۆکراسی»

Nationellniv_2

چه‌رخه‌که‌ له‌م هێلکارییه‌دا بریتییه‌ له‌ پڕۆسه‌ی بڕیاردانی سیاسی له‌ وه‌ڵاتێکی FD و له‌ ماوه‌ی یه‌ک مانداتدا (ماوه‌ی فه‌رمانڕه‌وایی نێوان دوو هه‌ڵبژاردن). ده‌وروبه‌ری چه‌رخه‌که‌ زانیاریمان داوه‌ ده‌رباره‌ی کامه‌ بنگه‌ی FD پێویسته‌ هه‌بێ – به‌ڵام مه‌رج نییه‌ به‌س بێ – بۆ ئه‌وه‌ی هه‌ر یه‌ک له‌ پێوانه‌کانی دێمۆکراسیبوون پڕ بکه‌نه‌وه‌. «ڕێبه‌ری سیاسی هه‌ڵبژێردراو» له‌گه‌ڵ «مافی خۆ ناوزه‌د کردن بۆ هه‌ڵبژاردن» دانه‌نراون چونکه‌ ئه‌و دوو بنگه‌یه‌ بۆ ده‌سته‌به‌ر کردنی نوێنه‌رسالارییه‌ نه‌ک دێمۆکراسی.

له‌م شرۆڤه‌کارییه‌ی خواره‌وه‌ ڕوون ده‌بێته‌ که‌ «مافی گشتی و یه‌کسانی ده‌نگدان» بنه‌مای بۆ پڕ کردنه‌وه‌ی دوو مه‌رج: «ئه‌ندامه‌تیی هه‌مه‌گیر» و «مافی یه‌کسانیی ده‌نگ».

له‌وه‌ بترازێ، په‌یوه‌ندیی نێوان بنگه‌ی FD و پێوانه‌ی دێمۆکراسی پتر جێی گفتوگۆن، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی وه‌ڵاتان په‌یوه‌ستی هێند به‌رفره‌وانن وه‌ها ده‌کات ڕیشاڵی «نوێنه‌رایه‌تی» له‌ حوکومڕانییاندا ته‌واو زاڵ بێ.

گه‌ر مۆدێلی «ئه‌لفوبێی دێمۆکراسی» بکه‌ینه‌ سه‌رشار، ئه‌وپه‌ڕه‌که‌ی «ده‌وڵه‌تی فه‌ریکه‌ دێمۆکرات» ده‌دۆزینه‌وه‌. گه‌ر په‌نا به‌رینه‌ به‌ر چه‌مکی دیکه‌ ده‌ڵێین: «دێمۆکراسیی نوێنه‌ره‌کی» و «دێمۆکراسیی ڕاسته‌وخۆ». به‌ڵام ئایه‌ ئه‌وه‌ جوداکارییه‌کی هه‌ڵه‌به‌ر نییه‌؟ خۆ به‌ کرده‌وه‌ هه‌موو په‌یوه‌ستێک – هه‌م بچووک و هه‌م گه‌وره‌ – ئه‌نجومه‌نی هه‌یه‌. ته‌نانه‌ت «کۆمه‌ڵه» ش که‌ زۆر جار به‌ فێرگه‌یه‌کی «دێمۆکراسیی ڕاسته‌وخۆ» داده‌نرێ، نوێنه‌ری خۆی هه‌یه‌.

ئه‌ندامه‌تیی هه‌مه‌گیره‌ – هه‌موان هاوزێدی هاوبایه‌خن

«مافی گشتیی ده‌نگدان» پێشمه‌رجه‌ بۆ «ئه‌ندامه‌تیی هه‌مه‌گیر». له‌ وه‌ڵاتی سوێد بۆ نموونه‌، چه‌مکی «هاوزێد» به‌گشتی ده‌کاته‌وه‌ »مرۆڤێک مافی ده‌نگدانی هه‌یه». که‌واته‌ پێوانه‌که‌مان تاڕاده‌یه‌ک پڕ کرده‌وه‌، به‌ڵام ته‌نها «تاڕاده‌یه‌ک» – که‌سانی بیانی ده‌بێ سێ ساڵ چاوه‌ڕێ بن و منداڵ هه‌تا 18 ساڵ پڕ ده‌کاته‌وه‌.

 

جڵه‌و گرتنی ڕۆژه‌ڤ

لێره‌دا «هه‌ڵبژاردنی ئازاد و بێلایه‌ن» مه‌رجه‌. ئه‌گه‌ر هه‌ڵبژاردن، یان بازنه‌کانی هه‌ڵبژاردن، ده‌ستکاری بکرێن، ئه‌وسا خه‌ڵکی دیکه‌ سه‌ر ده‌که‌ون،که‌ دوور نییه‌ سیاسه‌تێک پیاده‌ بکه‌ن جودا له‌وه‌ی هاوزێدان مه‌به‌ستیان بوو له‌ ڕێی نوێنه‌رانی خۆیانه‌وه‌ پیاده‌ بێ.

ئه‌وجا ده‌بێ «ئازادیی کۆمه‌ڵه‌سازی»، «ئازادیی ده‌ربڕین» و «سه‌رچاوه‌ی هه‌مه‌ڕه‌نگی زانیاری» هه‌بێ بۆ ئه‌وه‌ی دیدی هاوزێدان ده‌رباره‌ی ئه‌رکی ده‌وڵه‌ت بێته‌ داڕشتن و بخرێته‌ چێوه‌ی به‌رنامه‌ی پارت و بزاڤی هه‌ڵبژاردنه‌وه‌.

ده‌شبێ بزانین که‌ ئه‌و چه‌مکانه‌ی له‌ جووتکه‌وانه‌دان («») ئامرازێکن به‌ده‌ست هاوزێده‌وه‌ بۆ جڵه‌و گرتنی نوێنه‌ری خۆی نه‌ک جڵه‌و گرتنی ڕۆژڤ. کامه‌ دۆزی سیاسی ده‌خرێته‌ ڕۆژه‌ڤه‌وه‌ و چۆن هه‌ڵسوکه‌وتی له‌ته‌ک ده‌کرێ باسێکه‌ له‌ لایه‌ن نوێنه‌رانه‌وه‌ بڕیاری ده‌درێ نه‌ک خودی هاوزێدان.

له‌وه‌ش بترازی، له‌م چه‌ند ده‌یان ساڵه‌ی ڕابوردوودا، مه‌ودای ده‌سه‌ڵاتی ڕێبه‌ره‌ میللییه‌کان (ڕێبه‌رانی سیاسیی هه‌ر وه‌ڵاتێک) ته‌واو ته‌سک بۆته‌وه‌. سه‌روه‌ری و خودفه‌رمانیی میللی، هه‌تا دێ به‌رته‌سکتر ده‌بێته‌وه‌ له‌به‌ر په‌ستانی جیهانگیریی پێشڕه‌وتدا.

به‌شداریی چوست

لێره‌شدا چه‌مکی «ئازادیی کۆمه‌ڵه‌سازی»، «ئازادیی ده‌ربرێن» و «سه‌رچاوه‌ی هه‌مه‌ڕه‌نگی زانیاری» پێویستن بۆ چوستاندنی به‌شداریی هاوزێدان له‌ بزاڤی هه‌ڵبژاردندا و گه‌یشتن به‌ ده‌رئامانجی مه‌به‌ست.

به‌ڵام ئه‌و چه‌مکانه‌ به‌ته‌نێ تێر ناکه‌ن، پاره‌، کات، ده‌ستڕه‌سی به‌ سه‌رچاوه‌ی زانیاری و هتد پێویستن. هه‌تا ناڕێکیی زیادتر بێ له‌ دابه‌شینی ده‌رامه‌دی وه‌هادا، جیاوازیی زیادتر ده‌بێ له‌ ڕه‌خساندنی ده‌رفه‌تی ڕا ده‌ربڕینی هاوزێدان و به‌وه‌ش پڕ کردنه‌وه‌ی پێوانه‌کانی دێمۆکراسی کورت ده‌هێنێ.

ئه‌گه‌ر پارته‌ سیاسییه‌کان بتوانن ئاپۆره‌یه‌کی گه‌وره‌ی هاوزێدان ڕاپێچی پڕۆسه‌ی سیاسی بکه‌ن ئه‌وسا به‌شداری چوستتر ده‌بێ. گه‌رنا، گرووپی به‌رژه‌وه‌ندداری هه‌مه‌جۆر، که‌ وه‌ها ئاواڵه‌ نییه‌ بۆ هاوزێدان، کاریگه‌رییان زیاد ده‌کات.

گرینگترین پێوه‌ر لێره‌دا «گۆڕانی به‌شداربوونه‌ له‌ هه‌ڵبژاردندا». نزمبوونه‌وه‌ی ڕێژه‌ی به‌شداربوون نیشانه‌یه‌ بۆ ئه‌وه‌ی میلله‌ت خۆی که‌متر به‌ به‌شدار بزانێ و سیاسه‌ت خه‌ریکه‌ ده‌بێته‌ بوارێک ته‌نها بۆ پسپۆران.

مافی یه‌کسانی ده‌نگدان

لێره‌دا بنگه‌ی پێویستی FD جووت دێن له‌گه‌ڵ مه‌رجه‌کانی «چه‌رخی دێمۆکراسی» دا. گه‌ر «مافی ده‌نگدان یه‌کسان» بێ و «هه‌ڵبژاردن ئازاد و بێلایه‌ن» بێ ئه‌وا هاوزێدان له‌ کاتی هه‌ڵبژاردندا وه‌ک یه‌ک ده‌رفه‌تی کاریگه‌رییان ده‌بێ. ئه‌م مه‌رجه‌ له‌ هه‌ڵبژاردنی نوێنه‌راندا پڕ کراوه‌ته‌وه‌.

ده‌رکی ڕۆشناک

بۆ ئه‌وه‌ی زانیاریی جێباوه‌ڕ بێ، ده‌بێ «ئازادیی کۆمه‌ڵه‌سازی» و «ئازادیی ده‌ربڕین» جێگیر بن. په‌یامی ڕێبه‌رێکی سیاسی که‌ زانیاریی پاوان کردبێ، جێباوه‌ڕ نییه‌. ده‌بێ سازمانی سه‌ربه‌خۆ هه‌بێ و توانای ده‌ربڕینیان هه‌بێ، ده‌بێ زۆریش بن – «سه‌رچاوه‌ی هه‌مه‌ڕه‌نگی زانیاری».

له‌ لایه‌که‌وه‌ بوارێکی مه‌زنی مێدیاگه‌ری له‌سه‌ر بنه‌مای مافی بنگه‌دار هه‌ڵنراون. زانیاری وه‌ک هه‌ره‌سی به‌فر به‌سه‌ر هاوزێداندا ده‌بارێ‌. ئه‌وه‌ی گرینگ و پێویسته‌ – بۆ نموونه‌ سه‌رخستنی په‌ی بردن به‌ پڕۆسه‌ی دێمۆکراسی – خه‌ریکه‌ له‌ واژه‌واژی مێدیادا ده‌خنکێ.

له‌ لایه‌کی دیکه‌، ده‌رفه‌تی وه‌ده‌ست هێنانی زانیاری هه‌رگیز وه‌ک ئێستا به‌رین نه‌بوه‌. له‌ ڕێی کۆمپیوته‌ره‌وه‌ به‌ ماوه‌یه‌کی کورت ده‌گه‌یته‌ ئه‌و زانیارییه‌ی مه‌به‌ستته‌. به‌ڵام ئه‌م ده‌رفه‌ته‌ بۆ هه‌موان وه‌ک یه‌ک نییه‌. بۆ نموونه‌ ئاست و جۆری خوێندن کاریگه‌ریی له‌م باسه‌دا هه‌یه‌ – ئه‌مه‌یان هۆکارێکی هه‌ره‌ گرینگه‌ بۆ جیاوازیی چینایه‌تی له‌ وه‌ڵاتانی FD دا و به‌ربه‌ستیشه‌ له‌ «ده‌رکی ڕۆشناک» ی «چه‌رخی دێمۆکراسی».

 

مه‌رجی سیاسی بۆ سه‌رکه‌وتنی دێمۆکراسی

سازمانی UN له‌ په‌یماننامه‌ی مافی سیڤیل و سیاسیدا داوا له‌ ده‌وڵه‌تانی ئه‌ندام ده‌کات به‌سه‌ر ئه‌و کۆسپه‌دا زاڵ بن که‌ بریتییه‌ له‌ دابین کردنی بنگه‌ی FD. ئه‌م په‌ڕینه‌وه‌ فه‌رمییه‌ هه‌نگاوێکی دابڕه‌ له‌ پڕۆسه‌ی دێمۆکراتاندندا. به‌ر له‌و کاره‌، ڕژێمی سالارفه‌رمان ده‌توانێ په‌لاماری هه‌موو بابه‌تێک بدات هه‌ڕه‌شه‌ له‌ پێگه‌ی خۆی بکات. پاش ئه‌وه‌ هیچ که‌سێک ناتوانێ دڵنیا بێ له‌وه‌ی به‌رژه‌وه‌ندییه‌کانی خۆی دابین ده‌کرێن. ڕوونتر بڵێین: ده‌سه‌ڵات گوێزرایه‌وه‌، زووتر چه‌ند که‌سێک بوو، ئێستا کۆمه‌ڵێک ڕێسا.[1]

ئه‌م هه‌نگاوه‌ نرخی خۆی هه‌یه‌: گه‌ر مه‌به‌ست بێ، په‌ڕینه‌وه‌که‌ ئاشتییانه‌ بێ، ده‌بێ ده‌سه‌ڵاتدارانی ئه‌مڕۆ ڕازی بکه‌ین. ئه‌وان بۆ ئه‌وه‌ی ده‌ست له‌ ده‌سه‌ڵاتی خۆیان هه‌ڵگرن و سازش له‌سه‌ر خاڵی بابه‌ته‌کی بکه‌ن، داوای ده‌سته‌به‌ری وه‌ها ده‌که‌ن بنگه‌ی له‌ پشت بێ:

  • له‌ وه‌ڵاتی سوێد، بۆ نموونه‌، سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی بیسته‌م بۆ دابین کردنی مافی گشتیی ده‌نگدان بۆ هه‌موو پیاوانی ڕسکاو، پاش بێنه‌وبه‌ره‌ی درێژخایه‌ن دوو مه‌رجی به‌ره‌ی ڕاستڕه‌و سه‌لمێندرا: یه‌که‌م هێشتنه‌وه‌ی جووت هۆبه‌ی په‌رله‌مان، دووه‌م سیسته‌می ڕێژه‌کارانه‌ی هه‌ڵبژاردن – ئه‌رکی ئه‌م بنگه‌یانه‌ ده‌سته‌به‌ر کردنی شیرازه‌ی وه‌ڵاته‌ له‌و ماوه‌یه‌دا که‌ پێویسته‌ بۆ کۆک کردنی میلله‌ت. پاش ئه‌وه‌ ده‌ ساڵی دیکه‌شی خه‌باتی سیاسی و هاندان خایاند هه‌تا ژنانیش له‌ سیسته‌می سیاسیی سوێددا جێیان کرایه‌وه‌.
  • له‌ وه‌ڵاتی چیلێ، جه‌نه‌ڕاڵ پینۆچێت Pinochet ساڵی 1973 به‌ کوده‌تایه‌کی سه‌ربازی سه‌رۆکی هه‌ڵبژارده‌، ئالێنده‌ Allende، ی له‌ ده‌سه‌ڵات لا دا و سوپافه‌رمانییه‌کی خوێنینی سه‌پاند. ساڵی 1989 بینوچێت ده‌سه‌ڵاتی بۆ سه‌رۆکی هه‌ڵبژارده‌ جێهێشت به‌ مه‌رجێک مافی قانوونبه‌ست (حه‌صانه‌) ی په‌رله‌مانی بدرێتێ. پاش ده‌ ساڵ ئه‌و پاراستنه‌ که‌وته‌ به‌ر پرسیار: دادوه‌رێکی سپانیایی (خه‌ڵکی وه‌ڵاتی سپانیا) داوای کرد له‌ ئینگلاند بینوچێت به‌ تاوانی به‌زاندنی «دادی نێوده‌وڵه‌تی» Crime Against International Law ڕاده‌ستی دادگه‌ بکه‌ن. بینۆچێت مرد به‌ر له‌وه‌ی هه‌نگاوه‌کانی ئه‌م پڕۆسه‌یه‌ و داواکارییه‌کی دیکه‌ی هاوجۆری ئه‌مه‌یان له‌ نێو چیلێ،  به‌ ئه‌نجام بگه‌ن.
  • جار هه‌یه‌ داڕمانی سیاسی نه‌ک بێنه‌وبه‌ره‌، ده‌بێته‌ هۆی دێمۆکراتاندنی وه‌ڵات. پاش ڕمانی سۆڤیه‌ت، ساڵی 1991 هه‌ڵبژاردنێکی تاڕاده‌یه‌ک ئازاد له‌ ڕووسیا ساز کرا. پاش ماوه‌یه‌ک کوده‌تا هه‌ڕه‌شه‌ی تێکدانی ئه‌نجامی هه‌ڵبژاردنه‌که‌ی کرد. سه‌رۆک یه‌لتسین Jeltsin له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا که‌ بزاڤه‌ دێمۆکراسییه‌که‌ی پشتیوانی بوون، کز بوون، توانی کوده‌تاکه‌ بشکێنێ. کوده‌تاچییه‌کان نه‌یاتوانی هێزێکی پێویست له‌ نێو سه‌رته‌ڵی کۆندا گرد بکه‌نه‌وه‌. ئه‌و سه‌رته‌ڵه‌ وه‌های لا باشتر بوو سوود له‌و ته‌وژمه‌ مه‌زن و په‌له‌یه‌ی بازاڕ وه‌ربگرن، که‌ ده‌وڵه‌ت هاوکات ڕێگه‌ی بۆ کرده‌وه‌.له‌ ڕووسیا کۆمه‌ڵگه‌ی مه‌ده‌نیی به‌هێز نه‌بوو پڕۆسه‌ی دێمۆکراتاندن پێش بخات. له‌ بری ئه‌وه‌، ململانێی سه‌رته‌ڵی کۆنی ده‌سه‌ڵات هه‌ر به‌رده‌وام بوو هه‌تا ده‌مه‌و کۆتای 2007 که‌ سه‌رۆک پوتین Putin له‌ ڕێی جڵه‌و گرتنی بنگه‌کانی FD، توانی فه‌رمانڕه‌واییه‌کی سالارپه‌رستانه‌ بسه‌پێنێ.
  • ساڵی 2001 ئامه‌ریکا په‌لاماری ئه‌فغانستانی دا و حکوومه‌تی تاله‌بانی خست. ده‌ ساڵ ڕابورد به‌ڵام ئه‌و وه‌ڵاته‌ هێشتا هه‌ر له‌ جه‌نگێکی خوێنینی نێوخۆدایه‌ گه‌رچی له‌شکتی بیانیشی لێیه‌. سه‌رۆک خێڵی خاوه‌ن ڕێچکه‌ی دینیی جیاواز هێشتا نه‌گه‌یشتوونه‌ته‌ سازشێکی بنه‌ڕه‌تیی وه‌ها که‌ ببێته‌ بناخه‌ی دابه‌شینی ده‌سه‌ڵات له‌ داموده‌زگه‌ی FD دا.له‌ عیراق بارودۆخ که‌مێک باشتره‌. له‌وێ، پاش ئه‌وه‌ی ئامه‌ریکا ساڵی 2003 داگیری کرد بۆ ئه‌وه‌ی به‌ زه‌بری توندوتیژی ده‌سه‌ڵاتێکی فه‌ریکه‌ دێمۆکرات دامه‌زرێنێ، چه‌ند ساڵێک ئاژاوڵه‌یه‌کی خوێنین به‌رده‌وام بوو. هه‌م له‌شکری عیراق و هه‌م حیزبی به‌عسی فه‌رمانڕه‌وا له‌ ناکاو هه‌ڵوه‌شێنرانه‌وه‌، بێ ئه‌وه‌ی پاراستنی ژیانی ئه‌ندامانی ئه‌و کۆنه‌ سه‌رته‌ڵانه‌ ده‌سته‌به‌ر بکرێت. هه‌فت ساڵ ڕابورد، ساڵی 2011، له‌شکری بیانی خه‌ریکه‌ وه‌ڵاته‌که‌ جێ ده‌هێڵێت و توندوتیژیی سیاسی خامۆش بۆته‌وه‌. وه‌ڵاته‌که‌ حکوومه‌تێکی هه‌یه‌ سه‌لمێنراوه‌ له‌ لایه‌ن په‌رله‌مانێکی هه‌ڵبژارده‌ی خه‌ڵکه‌وه‌. به‌ڵام هێشتا ماویه‌تی ببێته‌ حکوومه‌تێکی کاریگه‌ر.

 

توندوتیژی، ده‌وڵه‌تی ده‌ستووربه‌ند و دێمۆکراسی

ڕێگه‌ی ئاشتییه‌کی جێگیر له‌م نموونه‌یه‌ی دواییدا، سه‌خته‌، چونکه‌ خودی یه‌که‌ سیاسییه‌که‌ له‌ مه‌ترسیدایه‌ – یه‌ک ده‌وڵه‌ت یان چه‌ند ده‌وڵه‌تێکی بچووکتر – تێیاندا ده‌ستاوێژی توندوتیژی له‌ ژێر فه‌رمانی ده‌سته‌یه‌کی تاڕاده‌یه‌ک کۆکی ده‌سه‌ڵاتداره‌. ئه‌وجا به‌ر له‌وه‌ی باس بێته‌ سه‌ر دامه‌زراندنی فه‌رمانڕه‌واییه‌کی فه‌ریکه‌ دێمۆکرات، ده‌بێ ئه‌و یه‌که‌ سیاسییه‌ له‌گه‌ڵ ده‌وڵه‌تێکی ده‌ستووربه‌نددا هه‌ر نه‌بێ وێکچوونێکی هه‌بێ، بۆ ئه‌وه‌ی لایه‌نه‌کانی ئه‌و ململانێیه‌ و پشتیوانه‌کانیان قانوون به‌ ئاره‌زووی خۆیان پیاده‌ نه‌که‌ن.

ده‌وڵه‌تی ده‌ستووربه‌ند مه‌رج نییه‌ زۆر دێمۆکرات بێ. بۆ نموونه‌ له‌ سوێد پێش سه‌رهه‌ڵدانی دێمۆکراسی، هه‌ژار و دارا له‌ ئاست قانووندا تاڕاده‌یه‌ک هاوشان بوون، ئه‌گه‌رچی ئه‌و قانوونانه‌ هه‌ڵاواردنی تێدا بوو دژ به‌ ژن و چینی کرێکار.

له‌و وه‌ڵاتانه‌دا که‌ تازه‌ له‌م کۆسپه‌ ده‌په‌ڕنه‌وه‌ له‌وانه‌یه‌ پێچه‌وانه‌ی ئه‌و دیارده‌یه‌ ڕوو بدات: برازیل له‌ سه‌ره‌تای دوو هه‌زاردا ده‌وڵه‌تێکی فه‌ریکه‌ دێمۆکرات بوو، که‌سانی که‌مژماری خاوه‌ن سه‌رماف (ئیمتیازداران) ده‌یانتوانی به‌ پاره‌ خۆیان له‌ دادگه‌ ده‌رباز بکه‌ن و به‌رزتر بوون له‌ قانوون. زۆرینه‌ی هه‌ژاریش له‌ زۆر ڕوه‌وه‌ ژێرکه‌وته‌ بوو – بۆ نموونه‌ تاوانی کوشتن له‌ گه‌ڕه‌که‌ هه‌ژارنشینه‌کانی São Paulos که‌ هه‌رگیز په‌یجۆرییان لێ نه‌کرا.‌

ده‌وڵه‌تی ده‌ستووربه‌ند پێشمه‌رجه‌ بۆ دابین کردنی ئاشتییه‌کی جێگیر له‌ نێوان چین، نه‌ته‌وه‌ و گرووپی دینی جیاوازدا. ئه‌م ئاشتییه‌ش

[1] -بڕوانه‌ ل 245 و هی دیکه‌ی:

Adam Przeworski, “Demokrati som möjligt utfall av konflikter” – Idéer om demokrati Tidens förlag 1992.

Share:Email this to someoneShare on FacebookShare on Google+Tweet about this on TwitterShare on LinkedInPrint this page
Posted in ئاستی میللی, پاشخان

ڕێبه‌رایه‌تیی دێمۆکراتانه‌

له‌م پاشخانه‌ تیۆرییه‌دا،

– له‌ ڕوانگه‌ی «شێوازه‌ جوداکانی فه‌رمانڕه‌وایه‌تی»‌‌ـی نێو مۆدێلی «ئه‌لفوبێی دێمۆکراسی»‌، جۆری سازمانی جیاواز به‌ یه‌کدی به‌رارود ده‌که‌ین بۆ ئه‌وه‌ی بزانین پێشه‌می ده‌ده‌ن به‌ کامه‌ به‌های بنه‌ڕه‌تی
– به‌راودریان ده‌که‌ین بۆ ئه‌وه‌ی بزانین ئه‌و جۆره‌ سازمانگه‌له‌ تا چ ڕاده‌یه‌ک ڕێک دێن له‌گه‌ڵ «پێوانه‌ی دێمۆکراسی» ی نێو «چه‌رخی دێمۆکراسی»
– سه‌رنج ڕاده‌کێشین بۆ ده‌رفه‌تی «ڕێبه‌رایه‌تیی دێمۆکراتانه» له‌و جۆره‌ جیاوازانه‌ی سازماندا.

جۆری جیاوازی سازمان – شێوازی فه‌رمانڕه‌وایی جیاواز

کۆمپانیا و فه‌رمانگه‌

«پڕۆسه‌ی بڕیار» له‌ سازماندا هه‌رگیز دێمۆکراتانه‌ نییه‌، مه‌گه‌ر ده‌گمه‌ن. بۆ نموونه‌، له‌ به‌ستێنی بازاڕی ئه‌هلیدا، ده‌سه‌ڵاتی بڕیاردان بۆ هه‌موو ئه‌ندامان وه‌ک یه‌ک نییه‌. له‌وێ خاوه‌ن کار چه‌ند به‌ڕێوه‌به‌رێک دیاری ده‌کات بۆ به‌ڕێوه‌بردن و کارگێڕی. گه‌ر کۆمپانیا به‌شی زۆر بێ دوور نییه‌ هه‌ڕه‌م (هیرارکی) ی ڕێبه‌رایه‌تی تێدا ساز بێت. له‌ کۆمپانیادا ده‌گوترێ پێویستمان هه‌یه‌ به‌ فه‌رمانی چوستی کاروبار و کارکردی ڕێبه‌رایه‌تی ده‌بێ کارامه‌یی تایبه‌تی هه‌بێت. زۆر جار، کارمه‌ندان هیچ ده‌ستیان نییه‌ له‌ دیاری کردنی به‌ڕێوه‌به‌راندا. به‌ڕێوه‌به‌ر له‌ لایه‌ن ئه‌نجومه‌نی کۆمپانیاوه‌ دیاری ده‌کرێ. ئه‌م ئه‌نجومه‌نه‌ش نوێنه‌ری زۆرینه‌ی پشکدارانی کۆمپانیاکه‌ن.

فه‌رمانگه‌ی حکومه‌تیش هه‌مان ساختاری ده‌سه‌ڵاتی تێدا ڕه‌نگ ده‌داته‌وه‌، به‌ڵام کارگێڕانی میللی و ناوچه‌یی لێره‌دا له‌ لایه‌ن ئۆرگانی سیاسیی باڵاتره‌وه‌ دیاری ده‌کرێن.

له‌ ڕاستیدا مه‌رج نییه‌ «ڕووکاری کاروبار» بڕیار بدات فڵانه‌ په‌یوه‌ست دێمۆکراتانه‌ فه‌رمانڕه‌وایی ده‌کرێت یان مۆدێلی ده‌سته‌سالاری گرتۆته‌ به‌ر، خاڵی گرینگتر بریتییه‌ له‌ «سه‌نگی ئه‌ندامان» له‌م په‌یوه‌سته‌دا: بۆ نموونه‌، کۆمپانیا هه‌یه‌ موڵکی کارمه‌ندانه‌کانی خۆیه‌تی. له‌وێدا نۆڕمی «ڕه‌چاو گرتنی یه‌کسان» و «ڕێسای سه‌رفه‌رازیی که‌سه‌کی» فره‌وانترین ده‌رفه‌تی گونجاوی هه‌یه‌.

«مه‌کۆک» (مه‌کۆ، وه‌قف) Foundation

«مه‌کۆک» شێوازێکی ڕیزپه‌ڕه‌. ئه‌میان ناکرێ دێمۆکراتانه‌ بێ چونکه‌ «ئه‌ندام» ی نییه‌. سه‌ره‌تا، دامه‌زرێنه‌رانی ئه‌م «مه‌کۆک» ـه‌ «ئه‌نجومه‌ن» دیاری ده‌که‌ن و پاشان ئه‌و ئه‌نجومه‌نه‌ خۆی تازه‌ ده‌کاته‌وه‌. «په‌یڕه‌و» ی «مه‌کۆک» له‌ لایه‌ن «یاداشتی په‌یوه‌ست» Memorandum of Association ه‌وه‌ دێته‌ داڕشتن و ئه‌میش به‌ده‌گمه‌ن نه‌بێ ده‌ستکاری ناکرێ. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا ده‌کرێ شێوازی نادێمۆکراتانه‌ی «مه‌کۆک» بخرێته‌ کار بۆ مه‌به‌ستێکی دێمۆکراتانه‌، وه‌ک ئه‌وه‌ی فڵانه‌ «مه‌کۆک» سه‌رپه‌رشتیی بڕێک سه‌رمایه‌ بکات و سووده‌که‌ی بۆ پڕۆژه‌یه‌کی کۆمه‌کبه‌خش بێ که‌ ئه‌ندامانی خۆی فه‌رمانڕه‌وایی ده‌که‌ن.

کۆمه‌ڵه‌

بازاڕی کار به‌های وه‌ک «کارزانی» و «چوستی» لێ بوه‌ به‌ مۆرک. له‌به‌ر ئه‌وه‌ شێوازی فه‌رمانڕه‌وایی «چاودێری» و «پسپۆڕسالاری» تێدا باوه‌. به‌ڵام له‌ بواری کۆمه‌ڵه‌سازیدا ده‌رفه‌ت به‌رینتره‌ بۆ نۆڕمی وه‌ک «ڕه‌چاو گرتنی یه‌کسان» و «ڕێسای سه‌رفه‌رازیی که‌سه‌کی».

کۆمه‌ڵه‌ هه‌ر چه‌ند بچووکیش بێ، به‌گشتی «ئه‌نجومه‌ن» ی هه‌یه‌. گه‌ر کۆمه‌ڵه‌که‌ خۆ به‌ دێمۆکرات بزانێ ده‌بێ به‌رپرسایه‌تیی خۆی به‌رانبه‌ر ئه‌ندامان به‌جێ بێنی، ئه‌ویش له‌ ڕێی جڤین (کۆبوونه‌وه‌) ی ماوه‌ماوه‌ی ڕێکوپێکی کۆمه‌ڵه‌که‌وه‌. «جڤینی کۆمه‌ڵه» به‌رزترین ئۆرگانی بڕیارده‌ره‌: به‌رژه‌وه‌ندی هه‌موو ئه‌ندامان وه‌ک یه‌ک شایانی ڕه‌چاو گرتنه‌. هیچ که‌سێک – ته‌نانه‌ت سه‌رۆکیش – بۆی نییه‌ پێشه‌می بداته‌ به‌رژه‌وه‌ندیی ئه‌م و ئه‌و.

کۆمه‌ڵه‌ی گه‌وره‌ی خاوه‌ن توانای ئابووری له‌وانه‌یه‌ کارمه‌ندی هه‌بێ. ئه‌وسا جڤینی کۆمه‌ڵه‌ له‌ په‌رله‌مانی وه‌ڵات ده‌چێ، «ئه‌نجومه‌ن» ده‌بێته‌ نموونه‌ی حکوومه‌ت و ئه‌و کارمه‌ندانه‌ش ده‌بنه‌ نموونه‌ی فه‌رمانگه‌کانی ده‌وڵه‌ت که‌ بڕیاری حکوومه‌ت جێبه‌جێ ده‌که‌ن.

تۆڕ

کۆمه‌ڵه‌ «په‌یوه‌ست» ـه‌ به‌ڵام تۆڕ په‌یوه‌ست نییه‌، مه‌یدانێکه‌ بۆ بێنه‌وبه‌ره‌ و هاریکاری. تۆڕ شێوه‌ سازمانێکی ئانارکییه‌، هاوکاران تێیدا ته‌نها «پێکهاتنی ئازادانه» یان ده‌بێ، نه‌ک «بڕیاری کۆبه‌ند». له‌ تۆڕدا «ئازادی» شابه‌هایه‌: هیچ که‌سێک ناچار نییه‌ به‌شداری هیچ پڕۆژه‌ و هه‌ڵمه‌تێکی هاوکۆ بێت. تۆڕ «که‌سایه‌تییه‌کی قانوونی» نییه‌، بۆی نییه‌ هیچ په‌یماننامه‌یه‌ک واژۆ بکات و بۆی نییه‌ نوێنه‌رایه‌تیی که‌سی دیکه‌ بکات جگه‌ له‌و که‌سانه‌ی ئه‌و تۆڕبه‌ندییه‌ ده‌که‌ن و بۆشی نییه‌ به‌ ناوی که‌سی دیکه‌وه‌ گوته‌بێژ بێ. تۆڕ به‌رپرسیش نییه‌ له‌ کرداری هاوکاران.

هه‌ر بۆ نموونه‌ «ئه‌کادێمیای دێمۆکراسی DemokratiAkademin» تۆڕێکه‌ نێزیکه‌ 40 سازمان تێیدا هاوکاره‌ و به‌ ویستی خۆیان هاریکاری ده‌که‌ن به‌ بیرۆکه‌ و به‌ پاره‌ بۆ هه‌ڵسووڕاندنی ئه‌نجومه‌نێکی بچووکی کارا له‌ بواری فێرکاری و پێشخستنی مێتودی دێمۆکراتانه‌دا‌. سازمانگه‌لی هاوکار – ئه‌مانه‌ ئه‌ندام نین – ئازادن له‌وه‌ی یارمه‌تیی ئابووری بکه‌ن یان نا، سایته‌که‌مان به‌کار بێنن یان نا، سوود له‌ ئه‌نجومه‌نی تۆڕ وه‌رگرن بۆ ساز کردنی خول یان ڕوو له‌ لایه‌نی دیکه‌ بکه‌ن بۆ پڕۆژه‌ی هاوبه‌ش. تۆڕی DemokratiAkademin بۆ خۆی سازمان نییه‌، به‌ڵکوو سه‌کۆیه‌که‌ و سازمانی Ordfront که‌ یه‌کێکه‌ له‌ سازمانه‌ هاوکاره‌کانی ئه‌م تۆره‌، خاوه‌ن ماڵه‌ – ئه‌میان به‌رپرسه‌ له‌ چالاکی و ئابووریی ئه‌نجومه‌نی تۆڕ.

 

 

شێوازه‌ هه‌مه‌جۆره‌کانی سازمان و «پێوانه‌ی دێمۆکراسی»

ئه‌ندامه‌تیی هه‌مه‌گیر – شاپێوه‌ر

مه‌رجی هه‌ره‌ گرینگ ئه‌وه‌یه‌ هه‌موو ئه‌ندامان مافیان هه‌بێ وه‌ک یه‌ک به‌شداری پڕۆسه‌ی ده‌نگدان بن. په‌یوه‌ستێک ته‌نها له‌و باره‌دا دێمۆکراته‌ که‌ هه‌ڵسوکه‌وتی له‌گه‌ڵ هه‌موو ئه‌ندامانی خۆی وه‌ک یه‌ک بێ و هه‌موو که‌سێک تێیدا وه‌ک تاکێکی سه‌رفه‌راز ڕێزی لێ بگیرێ، هه‌موو که‌سێک هاوزێدێکی یه‌کسانه‌.

هه‌موو شێوازێکی هه‌ڵاواردن و سه‌رکرده‌نه‌سه‌ر، سنووربه‌زێنی له‌م مه‌رجه‌ ده‌کات. ڕه‌نگ دانه‌وه‌ی نۆڕمی «ڕه‌چاو گرتنی یه‌کسان» و «ڕێسای سه‌رفه‌رازیی که‌سه‌کی» له‌ فه‌رهه‌نگی سازماندا، ڕێ ده‌به‌ستن له‌ گه‌شه‌ کردنی مه‌یلی له‌و بابه‌ته‌.

مه‌رجی «ئه‌ندامه‌تیی هه‌مه‌گیر» داوای بنگه‌ی فه‌رمیی وه‌ها ده‌کات که‌ له‌وانه‌یه‌ له‌ هه‌موو سازمانێکدا ده‌ست نه‌که‌وێت. بۆ نموونه‌ هه‌موو ئه‌ندامان وه‌ک یه‌ک ده‌ستڕۆ بن له‌ پێکهێنانی ئه‌نجومه‌ن و دیاری کردنی سه‌ره‌کبه‌ش. ئه‌گه‌ر سازمانه‌که‌ به‌و جۆره‌ هه‌ڵنه‌به‌سترابێ ئه‌وا به‌رژه‌وه‌ندی به‌شێک له‌ ئه‌ندامان سه‌نگینتر ده‌بێ له‌ هی ئه‌وانه‌ی دیکه‌، ئه‌مه‌ش دژوه‌ستانه‌ به‌رانبه‌ر نۆڕمی «ڕه‌چاو گرتنی یه‌کسان».

سازمانێک ده‌توانی ئه‌و مه‌رجه‌ پیاده‌ بکات گه‌ر کراوه‌ بێ بۆ هه‌موو که‌سێکی په‌یوه‌ندیدار به‌ کاروبارییه‌وه‌ و کار بۆ ئامانجه‌کانی بکات. ده‌نا ده‌بێته‌ یانه‌یه‌کی داخراو، به‌شێک بۆیان هه‌یه‌ به‌شداری بن و به‌شێک نا.

ئه‌وجا ده‌بێ نیشانه‌ی ئه‌ندامبوون هه‌م ئاشکرا بێ و هه‌م دوور له‌ هه‌ڵاواردن. ڕاسته‌ مه‌رج نییه‌ مرۆڤ ئه‌ندام بێ بۆ ئه‌وه‌ی به‌شداری چالاکی بێ، به‌ڵام دیسان ده‌بێ ده‌رفه‌ت هه‌بێ ئه‌ندام – ئه‌و که‌سه‌ی بۆی هه‌یه‌ بڕیار بدات – به‌ ڕوونی له‌ نائه‌ندام جودا بکرێته‌وه‌. ئه‌مه‌ش له‌ بنه‌ڕه‌تدا دۆزی ده‌سه‌ڵاته‌: بۆ ئه‌وه‌ی زه‌مینه‌ هه‌بێ بۆ دابه‌شینی ده‌سه‌ڵات، ده‌بێ ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ بابه‌ته‌کی (ئۆبژه‌کتیڤ) و ته‌واو دیار بێ. ئه‌گه‌ر ئه‌ندامه‌تیی که‌سێک به‌ند بێ به‌ ئاره‌زووی که‌سێکی دیکه‌وه‌ ئه‌وا به‌ ئاسانی ده‌که‌وینه‌ داوی نێپۆتیزم (بنه‌ماڵه‌سالاری) Nepotism و ده‌سته‌سالارییه‌وه‌. چاره‌سه‌رێکی باو «ئابوونه» یه‌. ڕاسته‌ ئابوونه‌ بۆ داپۆشینی خه‌رجیی چالاکییه‌کانی کۆمه‌ڵه‌که‌یه‌ به‌ڵام کارکردی هه‌ره‌ گه‌وره‌ی بۆ ئه‌وه‌یه‌ ببێته‌ پسووڵه‌ – فه‌رموو ئه‌وه‌تا من ئابوونه‌ی خۆم داوه‌ و مافم هه‌یه‌.

هه‌ڵبه‌ت گرینگه‌ ئه‌ندامه‌ «کۆنه‌کان» ماوه‌ماوه‌ ئاماژه‌ بده‌ن به‌وه‌ی هێشتا هه‌ر ئه‌ندامن و پشتیوانی له‌ ئامانج و چالاکییه‌کانی کۆمه‌ڵه‌که‌ ده‌که‌ن و به‌رده‌وام ده‌بێ سه‌نگیان هه‌بێ. له‌ سه‌رده‌می سه‌ختانگ (قه‌یران، ته‌نگژه‌) دا، که‌ پێویسته‌ ئه‌ندامان کۆک بکرێن بۆ هه‌ڵوێست وه‌رگرتن له‌م یان له‌و دۆزه‌، دوور نییه‌ کۆنه‌کینه‌ سه‌ر هه‌ڵده‌نه‌وه‌ و کاریگه‌ریی ناجۆر له‌سه‌ر بڕیار دروست بکه‌ن.

تا چ ڕاده‌یه‌ک جۆره‌ جیاوازه‌کانی سازمان مه‌رجه‌کانی «چه‌رخی دێمۆکراسی» پڕ ده‌که‌نه‌وه‌

لێره‌دا سێ جۆره‌که‌ی سازمان به‌رانبه‌ر پێنج «پێوانه‌ی دێمۆکراسی» ڕاده‌گیرێن

تێبینی بکه‌ ئه‌و مه‌رجانه‌ی سه‌ربه‌ »ئه‌ندامه‌تی» و «بڕیار» ن زیاتر په‌یوه‌ندییان به‌ «فۆرم» ی پڕۆسه‌که‌وه‌ هه‌یه‌: هه‌ر له‌ ساختاری فه‌رمیی سازمانه‌که‌وه‌ دیاره‌ گه‌ر کورتی بێنێ. ئه‌وجا کۆمه‌ڵه‌ش هه‌یه‌ «په‌یڕه‌و» ی دروستی هه‌یه‌ به‌ڵام به‌ کرده‌وه‌ ناگاته‌ ئه‌و ئاسته‌.

که‌ دێته‌ سه‌ر مه‌رجی «به‌شداری» و «ده‌رک» له‌ »چه‌رخی دێمۆکراسی» دا، «جۆرایه‌تی» ی پڕۆسه‌ی بڕیار جێی سه‌رنجه‌. ئه‌م دوو پێوانه‌یه‌ له‌ سازمانی وه‌ک کۆمپانیا و فه‌رمانگه‌شدا ده‌شێ کاریان پێ بکرێ گه‌رچی پڕۆسه‌ی بڕیاردان تێیدا «بانوژێرفه‌رمان» Top-Down ـه‌ (فه‌رمان له‌ سه‌ره‌وه‌ به‌ره‌و خوار شۆڕ ده‌بێته‌وه‌).

گه‌ر بێینه‌ سه‌ر باسی «جڵه‌وکێشی ڕۆژه‌ڤ» ئه‌وا ده‌وروبه‌ره‌ سنووری ئه‌و دۆزانه‌ ده‌کێشێ که‌ ئه‌م په‌یوه‌سته‌ بۆی هه‌یه‌ بڕیاری تێدا بدات. ئه‌م سنوورانه‌ش به‌گشتی لێڵن بۆیه‌ زۆر جار ده‌بنه‌ مایه‌ی ململانێ و ناکۆکیی پسپۆڕی له‌ نێوان په‌یوستی جیاواز له‌ ئاستی جیاوازدا.

Organisationsniv_1

 

ڕێبه‌رایه‌تیی جڤین به‌ شێوازێکی دێمۆکراتانه‌

دێمۆکراسی له‌ ئاستی سازماندا که‌م تا زۆر بریتییه‌ له‌: مه‌رجی به‌شێک له‌ «چه‌رخی دێمۆکراسی» باشتر له‌ به‌شێکی دیکه‌ی ساز بوه‌. ته‌نانه‌ت له‌ سازمانی «بانوژێرفه‌رمان» ـدا سه‌رۆکایه‌تیی سازمان ده‌توانێ فیدباک Feedback (سه‌رنج و تێبینی) ی باشتر له‌ کارمه‌ندانه‌وه‌ وه‌ربگرێ (به‌شداریی چوستتر). ڕه‌وتی بڕیاردان و دابه‌شینی ده‌سه‌ڵات ده‌کرێ ڕوونتر بێ (ده‌رکی ڕۆشناکتر). به‌ر له‌ هه‌موو شتێک ده‌کرێ فه‌رهه‌نگی جڤینکاری گه‌شتر بێ.

شێوازی جیاوازی جڤین – شێوازی جیاوازی فه‌رمانڕه‌وایی

جڤین زۆر جار به‌ خه‌مێکی ناچاری ده‌زانرێ و به‌ شێوه‌یه‌کی ڕوتینی به‌ڕێ ده‌کرێ. که‌م جار وا ده‌بێ مرۆڤ له‌ مه‌به‌ستی جڤینه‌که‌ ڕامێنێ و شێوازێکی بۆ بدۆزێته‌وه‌ له‌گه‌ڵ مه‌به‌ستدا ڕێک بێ:

– گه‌ر مه‌به‌ست ئه‌وه‌یه‌ زانیارییه‌کی گرینگ بدرێته‌ به‌شداربوان ئه‌وا ده‌کرێ شێوازێکی کلاسیکی «چاودێری» پیاده‌ بکرێ، سه‌رۆک یان که‌سی پسپۆڕ ئاخێوه‌ره‌ و به‌شداربوان بیسه‌ر
– گەر‌ باس له‌ گۆڕانکارییه‌کی گه‌وره‌ ده‌کرێ له‌ کاروباردا، ئه‌وا جڤینێکی دێمۆکراتانه‌ باشه‌، ڕۆژه‌ڤێکی هاوکۆی هه‌بێ و ده‌رفه‌تی ئاخافتن بداته‌ هه‌موان
– گه‌ر مه‌به‌ست کۆ کردنه‌وه‌ی زانیاری بێ ده‌رباره‌ی بارودۆخی کاروبار، ئه‌وا جڤینێک باشه‌ شێوازێکی ئانارکی هه‌بێت، ئه‌ندامان ده‌رفه‌تیان هه‌بێ ئازادانه‌ بابه‌تی ئاخافتن هه‌ڵبژێرن و ده‌سته‌ ده‌سته‌ گفتوگۆی بکه‌ن.

جڤین و «ڕۆژی پلانڕێژی» هه‌یه‌ تێکه‌ڵه‌ی هه‌موو ئه‌و جۆرانه‌یه‌. ئه‌وسا ده‌بێ به‌ وردی بیر له‌ ڕێبه‌رایه‌تیی پڕۆسه‌یه‌ک بکه‌ینه‌وه‌ شێوازه‌کانی جڤینه‌که‌ له‌گه‌ڵ هه‌لومه‌رجدا بگونجێنێ. ئه‌مه‌ش کارێکی سه‌خته‌ و زۆریش پێویسته‌ بۆ ئه‌وه‌ی جڤینه‌که‌ بگاته‌ ئه‌نجامی گه‌ش و جێکه‌وتوو.

 

جڤین و قۆناخه‌ جیاوازه‌کانی «چه‌رخی دێمۆکراسی»

Organisationsniv_2

 

هه‌موو سازمانێک مێژووی خۆی هه‌یه‌، هه‌روه‌ها هه‌موو دۆزێکیش که‌ له‌ جڤیندا دێته‌ به‌رباس. هه‌یه‌ باشتر ئاگاداری باسه‌که‌یه‌ له‌وانه‌ی دیکه‌. ئه‌ندامی کۆن هه‌یه‌ له‌وانه‌یه‌ مه‌به‌ستی بێت هه‌موو شتێک وه‌ک جاران بڕوا، هه‌یشه‌ مه‌به‌ستی گۆڕان و به‌ره‌نگاریی نوێیه‌. هه‌یه‌ نه‌وئه‌ندامه‌ (تازه‌یه‌)، وه‌ڵامی پرسیاره‌کانی سه‌ره‌وه‌ی لا نییه‌، که‌نارگیر و چاوه‌ڕێیه‌. گرژیی له‌و بابه‌ته‌ له‌ جڤینی هه‌موو سازمانێکدا ڕوو ده‌ده‌ن: هه‌ر ڕێی جارانمان بگرین یان کاتی گۆڕانکاری هاتوه‌؟ له‌ سازمانی ڕێبه‌رفه‌رماندا، ته‌نها ڕێبه‌رایه‌تی وه‌ڵامی پرسیاری وه‌ها ده‌ده‌نه‌وه‌.

له‌ سازمانی دێمۆکراتدا، که‌ خه‌ڵکی بۆ دێن و لێی ده‌رده‌چن، ده‌بێ هه‌م ئامانج و هه‌م شێوازی کار ماوه‌ماوه‌ بژار بکرێنه‌وه‌ و سه‌رله‌نوێ له‌ لایه‌ن هه‌موو که‌سانی په‌یوه‌ندیداره‌وه‌ جه‌خت بکرێنه‌وه‌. ئا لێره‌دایه‌ زۆربه‌یان کورتی ده‌هێنن. هه‌ردوو قۆناخی شیرازه‌هۆنی پڕۆسه‌ی بڕیاردان – ئه‌ندامان کێن و ڕۆژه‌ڤمان چی بێت – به‌ خاڵی به‌سه‌رچوو ده‌ژمێردرێن، کاتی پێویستی نادرێتێ، په‌له‌یانه‌ بۆ گه‌یشتنه‌ بڕیار. کاتێک ده‌گاته‌ ئه‌وه‌ی ئه‌ندامان به‌شداری جڤین نابن، ئه‌وجا هه‌ست ده‌کرێ به‌وه‌ی خه‌ڵک پشتی تێ کردوون.

جڤین و ده‌سه‌ڵات

جڤین کات ده‌بات. زۆر جار مرۆڤ نیگه‌رانه کات به‌ش نه‌کات، له‌به‌ر ئه‌وه‌ خێرا ئه‌و خاڵانه‌ی لای خۆی مه‌به‌ستن ده‌خاته‌ به‌رباس. له‌ باری وه‌هادا بۆ کاتی گرانبه‌ها به‌فیڕۆ بدات و خه‌ریکی شێوازی جڤین بێ؟ به‌م دیده‌ مرۆڤ ته‌ڵه‌ بۆ خۆی ده‌نێته‌وه‌: یان ده‌بێته‌ جڤێنێکی بێ شیرازه‌ و چه‌ند که‌سێک ده‌که‌ونه‌ ڕکابه‌ری بۆ خۆ سه‌پاندن، یان سه‌رۆکی جڤینه‌که‌ جڵه‌و ده‌گرێته‌ ده‌ست و به‌ دڵی خۆی ڕه‌وتی گفتوگۆ دیاری ده‌کات. پاشکات ئه‌ندامه‌ بێده‌نگه‌کان له‌ خۆیان ده‌پرسن، ئه‌رێ ئێمه‌ بۆ به‌شداری ئه‌م جڤینه‌ بووین، خۆ ئاماده‌بوونمان هیچ نه‌خشی نه‌بوو؟

هه‌موو که‌سێک له‌ ناخی خۆیدا ده‌زانێ کات له‌ جڤیندا ده‌سه‌ڵاته‌. هه‌یه‌ که‌نارگیره‌ و ڕکابه‌ریی له‌سه‌ر ناکات. ئه‌مانه‌ ده‌زانن که‌ که‌سانێکی خۆڕاپه‌رموو هه‌ن، به‌ یارمه‌تی ته‌کنیکی «خۆسه‌پاندن» (بڕوانه‌ پاشکۆی مێتودنامه‌) خه‌ڵکی دیکه‌ بێده‌نگ ده‌که‌ن و ویستی خۆیان هه‌ر ده‌سه‌پێنن. له‌به‌ر ئه‌وه‌ گرینگترین ئه‌رکی ڕێبه‌رێکی دێمۆکراتی جڤین ئه‌وه‌یه‌:

– ده‌رفه‌ت ساز بکات بۆ ئه‌ندامانی خامۆش و هانیان بدات بێنه‌ گۆ
– کاتی ته‌رخان باشتر دابه‌ش بکات به‌سه‌ر به‌شداربواندا

زۆر چاک ده‌کرێ جڵه‌وی کات بگریته‌ ده‌ست و به‌شداریی ئه‌ندامان چوستتر بکه‌یت – ده‌بێ ده‌رفه‌ت یه‌کسان بێ بۆ هه‌موان پێشنیازیان هه‌بێ، بێنه‌ گۆ و لێیان ببیسترێ. ده‌ستاوێژی ئه‌زموو (تاقیکراوه‌) هه‌یه‌ بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌، ئاسان و کاریگه‌ر (بڕوانه‌ پاشکۆی مێتودنامه‌ – «ده‌ستاوێژ بۆ جڤینی باشتر»).

به‌ڵام ئه‌و ده‌ستاوێژانه‌ جێی مشتومڕن چونکه‌ شیرازه‌ی ده‌سه‌ڵاتی نێو سازمانه‌که‌ ده‌هه‌ژێنێ.

Share:Email this to someoneShare on FacebookShare on Google+Tweet about this on TwitterShare on LinkedInPrint this page
Posted in پاشخان

دوو ڕوخساره‌که‌ی دێمۆکراسی

مه‌به‌ست

– تۆژینه‌وه‌یه‌ له‌ مه‌یل ئه‌م گرووپه‌ بۆ دێمۆکراسی

– به‌ دوو جار پیاده‌ کردنی مێتودی «چوار گۆشه‌ی گفتوگۆ» ده‌رفه‌ت بده‌ به‌شداربوان هه‌ستی خۆیان ده‌رباره‌ی دێمۆکراسی ده‌رببڕن (بڕوانه‌ پاشکۆی مێتودنامه‌).

1) «چوار گۆشه»: ڕێکاری ئایه‌تی (پۆزه‌تیڤ) ـی دێمۆکراسی

به‌ دیدی ئێوه‌ کامه‌یه‌ لایه‌نی ئایه‌تی له‌ دێمۆکراسیدا:

1-    هه‌موو که‌س بۆی هه‌یه‌ به‌شدار بێ

2-    ده‌سه‌ڵات پشتیوانیی زۆرینه‌ی هه‌یه‌

3-    بڕیاره‌کان باشتر ده‌بن

4-    خاڵی دیکه‌

(له‌وانه‌یه‌ که‌سێک داوای ڕوون کردنه‌وه‌ و پێناسه‌ بکات. وه‌ڵام ئه‌وه‌یه‌ به‌شداربوان ئازادن، پرسیاره‌کان وه‌ها لێک بده‌نه‌وه‌ که‌ به‌ باشی ده‌زانن.

ئه‌و به‌شداربوانه‌ی گۆشه‌ی «خاڵی دیکه» هه‌ڵده‌بژێرن، به‌گشتی هه‌ڵبژاردنێکی نایه‌تی ده‌که‌ن – هیچ گۆشه‌یه‌کی دیکه‌یان له‌ لا په‌سه‌ند نییه‌. له‌وانه‌یه‌ پاش ڕامانێکی زیاتر ڕووکارێکی ئایه‌تی هه‌ڵبژێرن).

1) «چوار گۆشه»: ڕێکاری نایه‌تی (نێگه‌تیڤ) ـی دێمۆکراسی

چی سه‌خته‌، دژواره‌، کێشه‌داره‌ له‌ دێمۆکراسیدا؟

بۆ نموونه‌: له‌ دێمۆکراتاندنی په‌یوه‌سته‌که‌ی خۆتاندا – کارخانه‌، کۆمه‌ڵه‌، کۆمیون، وه‌ڵات و… هتد – چ ده‌رئه‌نجامێکی نایه‌تی ده‌بێ؟

1-    ئاژاوڵه‌ (بێسه‌روبه‌ری، هه‌را)

2-    که‌س به‌رپرسایه‌تی ناگرێته‌ ئه‌ستۆ

3-    بڕیاره‌کان خراپتر ده‌بن

4-    خاڵی دیکه‌

2) ئه‌نجامگیری

سه‌رنجی به‌شداربوان ڕاکێشه‌ بۆ ئه‌و گۆشه‌یه‌ی زۆرترین و ئه‌وه‌ی که‌مترین لایه‌نگری هه‌بوو له‌ هه‌ردوو ڕاپرسییه‌که‌دا.

تێبینی

له‌ ڕاپرسیی یه‌که‌مدا زۆر جار وه‌ها ده‌بێ گۆشه‌ی «هه‌موو که‌س بۆی هه‌یه‌ به‌شدار بێ» زۆرترین لایه‌نگری ده‌بێ و گۆشه‌ی «ده‌سه‌ڵات پشتیوانیی زۆرینه‌ی هه‌یه» که‌مترین لایه‌نگر.
ئه‌م ڕاهێنانه‌ ده‌روازه‌یه‌کی باشه‌ بۆ کارێکی سیسته‌ماتیکی ورد و درێژمه‌ودا ده‌رباره‌ی دۆزه‌کانی دێمۆکراسی. گه‌ر ئه‌م گرووپه‌ی به‌شداربوان که‌متر سه‌رنجی دایه‌ بژاره‌ی «ده‌سه‌ڵات پشتیوانیی زۆرینه‌ی هه‌یه» – که‌ شاخاڵه‌ له‌ دیدی دێمۆکراسیی باوی ڕۆژاوادا – ئه‌وسا وه‌ها باشه‌ ده‌رفه‌تی بیردانه‌وه‌ی زیادتری بۆ بڕه‌خسێنین‌.

Share:Email this to someoneShare on FacebookShare on Google+Tweet about this on TwitterShare on LinkedInPrint this page
Posted in ئه‌لفوبێی دێمۆکراسی, پیاده‌كردن‏